23 Μαΐου, 2015

Πέντε μαθήματα SOS για το ασφαλιστικό: Απλές λύσεις, περίπλοκες υπεκφυγές

του Πλάτωνα Τήνιου Πρέπει να προσαρμόζονται οι συντάξεις στην παραγωγή ή η παραγωγή να προσαρμόζεται στις συντάξεις;

Γράφει ο Πλάτων Τήνιος

Το 2010 λύθηκε το ασφαλιστικό. Οι κυβερνήσεις ΠΑΣΟΚ-ΝΔ διαβεβαίωναν με κάθε τρόπο ότι οι νόμοι που ψήφισαν ‘διασφάλισαν τη βιωσιμότητα’ του συστήματος. Τώρα η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ διακηρύσσει την πρόθεσή της για ‘ολική επαναφορά’ στο καθεστώς που ίσχυε πριν την διασφάλιση. Παραμένουν αναπάντητες απορίες: Τι είδους βιωσιμότητα ήταν, όταν απαιτήθηκαν 10 ξεχωριστές περικοπές συντάξεων; Τι είδους επαναφορά θα είναι, όταν η οικονομία που στηρίζει το ασφαλιστικό έχει συρρικνωθεί κατά 25% και ο τροφοδότης του ασφαλιστικού δεν μπορεί να πληρώσει τους δικούς του υπαλλήλους;

Καλώς ήλθατε στον μαγικό κόσμο του ασφαλιστικού. Όπου ‘1+1’ μπορεί να κάνει 0, 2, ή 4 ανάλογα της περίστασης. Όπου η πρόσθεση επιμέρους ελλειμμάτων μπορεί να οδηγεί σε πλεόνασμα. Η όπου μια χώρα με γηράσκοντα πληθυσμό μπορεί αμέριμνα να συνεχίζει να δίνει συντάξεις σε 50χρονους. Οπου οι κανόνες της λογικής βρίσκονται σε μόνιμη αποστρατεία.

Και όμως. Το ασφαλιστικό είναι ένα απλό πρόβλημα με προφανείς λύσεις – που δοκιμάζονται σε όλες τις αναπτυγμένες χώρες. Επειδή, όμως, οι λύσεις είναι δυσάρεστες προτιμούμε να περιπλέκουμε το ζήτημα ώστε να μη λύνεται ποτέ.

Το απλό "μετά-κρίση" φροντιστήριο που ακολουθεί εξηγεί πέντε θέματα-SOS.

Η δημογραφία και η γήρανση θέτουν πέντε ερωτήματα-SOS.

Το ερώτημα προς απάντηση είναι με ποιον τρόπο οι εργαζόμενοι (που παράγουν) θα στηρίζουν τους συνταξιούχους (που καταναλίσκουν). Και τα δύο εξαρτώνται από τη διάρθρωση και τις προοπτικές του πληθυσμού. Και τα δύο αυτά είναι γνωστά και σε γενικές γραμμές προδιαγεγραμμένα για τις επόμενες δύο γενιές – ως το 2050 οπωσδήποτε.

Ξέρουμε τόσο τη δημογραφία όσο και ποιοι εργάζονταν το 2010. Η δημογραφική πυραμίδα (Διάγραμμα 1) είναι μια "οικογενειακή φωτογραφία του πληθυσμού": τα μωρά στη βάση, οι ηλικιωμένοι στην κορυφή. Διακρίνουμε (από την Έρευνα Εργατικού Δυναμικού) ποιοι εργάζονται στις ενδιάμεσες ηλικίες για να συντηρούν τους υπόλοιπους. Μπορούμε εύκολα με απλές υποθέσεις να τα προεκτείνουμε όλα αυτά ως το 2050 για να δούμε πώς θα έχει γίνει η ίδια πυραμίδα τότε (Διάγραμμα 2).

Από την σύγκριση 2010 και 2050 προκύπτουν τέσσερα θέματα που υπάρχουν σε όλες τις χώρες που αντιμετωπίζουν γήρανση:
Η πυραμίδα του 2050 είναι πιο ψηλή – θα ζούμε περισσότερο.
Η πυραμίδα του 2050 είναι πιο στενή – γεννάμε λιγότερο.

Υπάρχει μία γενιά – η γενιά του Πολυτεχνείου – που είναι πιο πολυπληθής. Αυτή δημιουργεί ένα εξόγκωμα στην πυραμίδα, που ο πανδαμάτωρ χρόνος σπρώχνει προς τα πάνω, μέχρι το σημείο της οριστικής της αποχώρησης.

Στην πυραμίδα του 2010 σημειώνεται μικρή συμμετοχή των γυναικών στην εργασία.

Το πέμπτο ερώτημα αφορά ειδικά την Ελλάδα: Πώς εξηγείται τα εξόφθαλμα θέματα αυτά να παραμένουν αόρατα και ασχολίαστα στην δημόσια συζήτηση; Πώς ο ελέφαντας στο δωμάτιο παρέμενε αόρατος για τόσο καιρό;

Το κάθε ένα από τα ερωτήματα-SOS έχει και μια πασίδηλη απάντηση. Ας τα δούμε με την σειρά.

Πρόβλημα 1: Μακροζωία. Λύση: Δουλεύουμε περισσότερο
Οσο περνά ο καιρός (ευτυχώς) ζούμε παραπάνω. Από ότι φαίνεται τα χρόνια που προστίθενται θα μας βρίσκουν σε καλύτερη υγεία, ενώ η πιθανότητα να αναστραφεί αυτή η τάση είναι μηδαμινές. Ένα μόνιμο πρόβλημα απαιτεί μόνιμη λύση, η οποία είναι να επιμηκυνθεί η εργασιακή ζωή. Αυτό σημαίνει αλλαγές στο ασφαλιστικό, αλλά και στην οργάνωση της παραγωγής ώστε ο εργαζόμενος μεγαλύτερης ηλικίας να μην αισθάνεται παρείσακτος. Σε κάθε περίπτωση, τμήμα των επιπρόσθετων ετών πρέπει να διοχετευτεί στην παραγωγή με την επιμήκυνση της εργασιακής ζωής. Το τελευταίο απλώς σημαίνει την αναστροφή των τάσεων μείωσης της ηλικίας συνταξιοδότησης με επιστροφή της σε αυτό που ίσχυε, λ.χ. ,την δεκαετία του 80.

Πρόβλημα 2: Μικρή ανανέωση. Λύση: Περισσότερη μόρφωση
Οι οικογένειες είναι μικρότερες. Γεννιούνται λιγότερα παιδιά από γονείς σε μεγαλύτερη ηλικία. Και εδώ αναφερόμαστε σε μόνιμες τάσεις που δεν θα αναστραφούν και συνεπώς απαιτούν μόνιμες λύσεις. Η λύση είναι επένδυση στην παιδεία ώστε οι λιγότεροι μελλοντικοί εργαζόμενοι να είναι πιο παραγωγικοί. Ταυτόχρονα όμως και ευελιξία στην αγορά εργασίας ούτως ώστε να μην αποκλείεται από την αγορά εργασίας κανένας.

Πρόβλημα 3: Η πολυπληθής γενιά του Πολυτεχνείου Λύση: Αποταμίευση
Το baby boom στην Ελλάδα ήλθε αργότερα και κράτησε περισσότερο. Ταυτίζεται με την γενιά του Πολυτεχνείου – που είναι μεγαλύτερη και πιο απαιτητική τόσο από αυτούς που προηγήθηκαν όσο και από αυτούς που ακολουθούν. Εδώ υπάρχουν δύο θέματα: Πρώτον, αναλόγως του αν θα την προλάβουν οι όποιες αλλαγές, η γενιά αυτή μπορεί να διευρύνει το πρόβλημα ή να διευκολύνει την λύση. Δεύτερον, το χρηματοδοτικό θέμα που την αφορά είναι παροδικό. Όταν προβλέπεις μια μελλοντική παροδική ανάγκη, η σώφρων αντίδραση είναι να ‘βάλεις στην άκρη’ κάποιο ποσό να την αντιμετωπίσεις – δηλαδή να αποταμιεύσεις. Στην περίπτωση των συντάξεων αυτό σημαίνει κάποιας μορφής κεφαλαιοποίησης τμήματος των υποχρεώσεων για συντάξεις.

Πρόβλημα 4: Περιθωριοποίηση γυναικών. Λύση: Ένταξη στην αγορά εργασίας
Το ελληνικό παραγωγικό σύστημα προτιμά να κρατά την γυναίκα στο σπίτι ως απλήρωτη εφεδρεία και πάροχο κάθε είδους φροντίδας. Ακόμα και σήμερα, το ελληνικό ασφαλιστικό σύστημα καταγράφει μεγάλο αριθμό γυναικών ως έμμεσα ασφαλισμένων παρακολουθημάτων του ‘άνδρα κουβαλητή’. Μόλις το 1997, κόντρα στην τάση της Ευρώπης, οι αγρότισσες ‘κατάφεραν’ να απολέσουν το αυτοτελές δικαίωμα για σύνταξη, προκειμένου να γίνουν εξαρτημένα μέλη των συζύγων τους. Εχει υπολογιστεί ότι αν ασφαλίζονταν οι Ελληνίδες όπως οι Δανέζες, ο αριθμός ασφαλισμένων θα αύξανε κατά 20% - κατά ένα εκατομμύριο άτομα. Η ενσωμάτωση των γυναικών προσδίδει μια δυνατότητα αντίδρασης στην Ελλάδα που δεν έχουν άλλες χώρες. Αυτό σημαίνει όμως την κατάργηση συνταξιοδοτικών ‘προνομίων’, την διεύρυνση των κοινωνικών υποδομών για μητέρες αλλά και την μεγαλύτερη ευελιξία στην αγορά εργασίας – προκειμένου όσες γυναίκες επιθυμούν να εργαστούν με μερική απασχόληση να μπορούν να το κάνουν.

Πρόβλημα 5: Εθελοτυφλία και αδράνεια. Λύση: Απλούστευση και Ειλικρίνεια
Τα τέσσερα πρώτα προβλήματα και οι λύσεις τους είναι εξόφθαλμα προφανείς – οι ελέφαντες στο δωμάτιο. Το ‘Ελληνικό παράδοξο’ είναι το πώς παρέμεναν επί δεκαετίες αόρατα και ασχολίαστα – ούτως ώστε η συσσώρευση ασφαλιστικών προβλημάτων να οδηγήσει στην χρεοκοπία του 2009. Τα γενικά ‘προτερήματα’ της Ελληνικής πολιτικής τάξης διευκολύνθηκαν από οργάνωση του ασφαλιστικού συστήματος που απέκρυπτε το πρόβλημα. Ετσι γενιές πολιτικών κατάφεραν να προσποιούνται ότι δεν υπήρχε θέμα συνεχίζοντας τα πελατειακά παιχνίδια τους (προκειμένου να περάσουν την καυτή πατάτα στον επόμενο).

2010 και μετά: Το κάρο και το άλογο
Τα προβλήματα συναντώνται σε όλες τις χώρες που αντιμετωπίζουν γήρανση του πληθυσμού – οι οποίες έχουν προωθήσει τις λύσεις που σκιαγραφήθηκαν. Η Γερμανία, για παράδειγμα, προώθησε επώδυνες μεταρρυθμίσεις στο ασφαλιστικό της καθεστώς και στην αγορά εργασίας το 2003. Αποτέλεσμα ήταν η βελτίωση των προοπτικών και των δύο, αλλά και η πτώση της κυβέρνησης Σρέντερ που τα είχε υλοποιήσει. Συνεπώς ήταν απολύτως κατανοητή και η επιμονή των πιστωτών στην ασφαλιστική μεταρρύθμιση ως το πρώτο μέτρο που ακολούθησε την διάσωση της Ελλάδας. Γιατί να δουλεύει η 60χρονη αναγνώστρια της Μπίλντ, προκειμένου η 50χρονη αναγνώστρια της Αυγής να γυρίσει σπίτι της;

Μετά την αποφασιστική αλλαγή του 2010, πολλά βήματα ήταν στην αντίθετη κατεύθυνση: Επέκταση της πρόωρης συνταξιοδότησης. Εκδοση συντάξεων ‘μητέρων ανηλίκων’, όταν το ανήλικο μπορεί να υπερβαίνει τα 30. Διακοπή της στατιστικής πληροφόρησης για το ασφαλιστικό σύστημα. Γενικό σιωπητήριο για τις προοπτικές του συστήματος και εναλλακτικές λύσεις. Αποκορύφωμα οι εξαγγελίες για επαναφορά των συντάξεων στο επίπεδο του 2009 όταν η παραγωγή που θεωρητικά πρέπει να τις στηρίζει έχει συρρικνωθεί κατά 25%.

Το σκίσιμο ή η διαγραφή του μνημονίου επαναφέρει με πιο πιεστικό τρόπο το κεντρικό ερώτημα που τρείς γενιές επιμελώς αποφεύγουν: Βάζουμε το άλογο πριν το κάρο ή αντιστρόφως; Άλλως:
Πρέπει να προσαρμόζονται οι συντάξεις στην παραγωγή ή η παραγωγή να προσαρμόζεται στις συντάξεις;

Διάγραμμα 1: Δημογραφική Πυραμίδα και αγορά εργασίας, Ελλάδα 2009

2009

Πηγή: Π.Τήνιος 2010, Ασφαλιστικό: μια μέθοδος ανάγνωσης, Εκδόσεις κριτική σελ 272.

Διάγραμμα 2: Προβολή Δημογραφικής Πυραμίδα και αγοράς εργασίας, Ελλάδα 2050

2050

Πηγή: Π.Τήνιος 2010, Ασφαλιστικό: μια μέθοδος ανάγνωσης, Εκδόσεις κριτική σελ 376. Συμμετοχή στην αγορά εργασίας (ανά 5ετή κλιμάκια ηλικίας) αυτή του 2009.

* Ο Πλάτων Τήνιος είναι πολιτικός υπεύθυνος του τομέα Ασφάλισης

23 Μαΐου 2015, Οικονομικά Χρονικά

διαβάστε επίσης