11 Μαρτίου, 2017

Troll, bots, Trump και fake news

Guest Αρθρογράφος

Ομιλία του Τάκη Μεταξά (Καθηγητής Ηλεκτρονικών Υπολογιστών - Wellesley) στην εκδήλωση του Ποταμιού με τίτλο «Τα ψέματα του κόσμου μας και οι αλήθειες του Ποταμιού».

Γεια σας. Λέγομαι Τάκης Μεταξάς και είμαι καθηγητής Πληροφορικής στο Πανεπιστήμιο Wellesley της Βοστόνης. Είμαι, επίσης, ο Ακαδημαϊκός Διευθυντής του Ινστιτούτου Albright για τις Διεθνείς Σχέσεις. Η έρευνά μου έχει να κάνει με τον τρόπο με τον οποίο η παραπληροφόρηση και οι ψευδείς ειδήσεις διαδίδονται στο διαδίκτυο.
Εσείς μπορείτε να καταλάβετε πότε μια πληροφορία είναι ψευδής; Πάντα; Είναι φάρσα, αυτό που λέμε hoax, είναι θεωρία συνομωσίας ή είναι κάτι που έγινε viral;

Η έρευνά μου βοηθά τους χρήστες του διαδικτύου να δώσουν απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα, ώστε να μπορούν να αποφύγουν τους κινδύνους της διαδικτυακής απάτης και της παραπλάνησης, τους κινδύνους που ελλοχεύει η εποχή που διανύουμε. Η εποχή της λεγόμενης «μετα-αλήθειας».

Εδώ και μια δεκαετία, μελετώ τη δύναμη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και πως αυτά, κυρίως το twitter, είναι σε θέση να διαμορφώσουν το αποτέλεσμα πολιτικών γεγονότων. Είμαι συν-εφευρέτης του TwitterTrails, ενός εργαλείου που μετράει το τελικά εξαπλώνονται οι φήμες μέσω του Twitter. Ο όρος «ψευδείς ειδήσεις» αναφέρεται στα ψέματα που παρουσιάζονται ως ειδήσεις, και διαδίδονται online με τέτοιον τρόπο που συχνά ο αναγνώστης τις περνά για αληθινά άρθρα, αληθινές ειδήσεις. Ωστόσο, υπάρχει μια σύγχυση γύρω από τον όρο, καθώς συχνά έχει χρησιμοποιηθεί για να περιγράψει διαφορετικά πράγματα. Κάποιοι χρησιμοποιούν τον όρο για να περιγράψουν γνώμες με τις οποίες διαφωνούν, αναληθείς προβλέψεις. Αυτές όμως δεν είναι περιπτώσεις ψευδών ειδήσεων. Ψευδείς ειδήσεις υπάρχουν από την αρχαιότητα, αλλά η τεχνολογία είναι ο λόγος που σήμερα παράγονται και καταναλώνονται σε μια τόσο μαζική κλίμακα. Μπορεί να πει κανείς ότι η πρώτη φορά που αναφέρεται στην ελληνική ιστορία μια ψευδής είδηση είναι αυτές που χρησιμοποιεί ο Αλκιβιάδης για να πείσει τους Αθηναίους να επιτεθούν στις Συρακούσες. «Τους περιμένει χρυσάφι, τους περιμένει μια εύκολη νίκη, οι Συρακούσιοι δεν είναι πολύ ικανοί στον πόλεμο και όλοι οι άλλοι κάτοικοι της Σικελίας δεν βλέπουν την ώρα να συμμαχήσουν με τους Αθηναίους». Τους πείθει, πηγαίνουν στη Σικελία και καταστρέφονται.

Εν πάση περιπτώση, τέτοιου είδους ψευδείς ειδήσεις εμφανίζονται σε διάφορα, λιγότερο γνωστά, website και αποφέρουν κέρδη σήμερα, καθώς ανταγωνίζονται για κλικ, για την προσοχή μας σαν διαφημίσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Για να προσελκύσουν την προσοχή των χρηστών του διαδικτύου, παρουσιάζουν μια ψευδή ιστορία, πολιτικού ή θρησκευτικού περιεχομένου, ή μια ιστορία που δημιουργεί ισχυρά συναισθήματα. Παραδοσιακά αυτές οι ψεύτικες ιστορίες, οι οποίες μπορεί να έχουν – ή να μην έχουν – κάποια σχέση με την πραγματικότητα, τοποθετούνται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με προκλητικούς τίτλους και εικόνες. Ουσιαστικά, ανυποψίαστοι χρήστες του διαδικτύου κλικάρουν πάνω σε αυτά τα ψευδή δημοσιεύματα, που τους παραπέμπουν σε κάποιο site, τα οποία οι ίδιοι θεωρούν πως είναι αξιόπιστα, ενώ στην πραγματικότητα δεν είναι. Από τη μεριά τους οι χρήστες παραπλανώνται, ενώ οι πάροχοι των ψευδών πληροφοριών κερδίζουν από τη διαφημιστική πίτα, χάρη στα κλικς.

Αυτές οι επινοημένες/ φτιαχτές ιστορίες δεν είναι πραγματικές ειδήσεις. Στην πραγματικότητα είναι μια μορφή προπαγάνδας, που στόχο έχουν να παραπλανήσουν τους αναγνώστες και να τους ωθήσουν σε συμπεριφορές ευνοϊκές για τον πάροχο της ψευδούς είδησης, αλλά όχι και για αυτούς που τις πιστεύουν. Το όφελος μπορεί να είναι πολιτικό (π.χ. οι χρήστες του διαδικτύου να ψηφίσουν τον υποψήφιο που θέλει ο προπαγανδιστής), μπορεί να είναι οικονομικό (π.χ. να κάνουν τους χρήστες να κλικάρουν πάνω στην ψευδή πληροφορία και, επομένως, ο προπαγανδιστής να κερδίσει χρήματα), μπορεί να είναι θρησκευτικό (π.χ. να πείσουν τον χρήστη να ασπαστεί μια συγκεκριμένη θρησκευτική πεποίθηση). Ενώ κυκλοφορούν δεκάδες τέτοιες ιστορίες, η πλειοψηφία αυτών δεν καταφέρνει να έχει ευρεία αποδοχή. Αυτές που τελικά καταφέρνουν να έχουν αυτή την ευρεία αποδοχή διαδίδονται για μια σειρά παραγόντων. Καθοριστική παράμετρος είναι το γεγονός πως οι χρήστες εφαρμόζουν ασυνείδητα ένα αποτελεσματικό μοντέλο για το οποίο εμπιστεύονται κάποια είδηση. Στις μέρες μας, οι μηχανές αναζήτησης και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εμφανίζουν αποτελέσματα, άρθρα κλπ., συντάκτης των οποίων θα μπορούσε να είναι ο καθένας άσχετος ή προπαγανδιστής. Η γνώμη του καθενός φαίνεται να είναι το ίδιο αξιόπιστη με κάποιον ο οποίος είναι ειδήμων, μόνο και μόνο επειδή εμφανίζεται γραπτά στο διαδίκτυο. Θυμάμαι πως ο πατέρας μου συνήθιζε να λέει – για να μου εξηγήσει ότι κάτι προφανώς είναι αληθές – «Φυσικά είναι αλήθεια. Το είδα στην εφημερίδα». Εκείνη την εποχή, το να δεις κάτι στην εφημερίδα είχε μεγαλύτερες πιθανότητες να είναι αξιόπιστο, γιατί κάποιοι το είχαν τσεκάρει. Εμπιστευόσουν αυτούς που το έγραψαν. Σήμερα, μόνο και μόνο επειδή βλέπεις κάτι στο ίντερνετ δε σημαίνει ότι είναι αλήθεια.

Δυστυχώς ο καθένας μας μπορεί να πέσει θύμα αυτών των ψεμάτων, κυρίως αν ο τρόπος που παρουσιάζονται “ταιριάζει” στις δικές μας θέσεις και πεποιθήσεις. Για να αναγνωρίσουμε την ψευδή είδηση, βοηθά να υπάρχει ποικιλομορφία στους αναγνώστες. Είναι ευκολότερο να ταυτοποιηθεί μια ψευδής είδηση, όταν στη διαδικασία πληροφόρησης εμπλέκονται άνθρωποι με διαφορετικές πεποιθήσεις και αντιλήψεις. Με άλλα λόγια, είναι καλό να μιλάτε σε ανθρώπους που δεν, απαραίτητα, συμφωνούν με αυτά που πιστεύετε. Από την άλλη μεριά, μέλη ομοιογενών ομάδων μπορούν ευκολότερα να ξεγελαστούν και να παραπλανηθούν. Μιλάμε για το φαινόμενο echo chamber (θαλάμου αντήχησης). Δυστυχώς, οι άνθρωποι τείνουμε να δημιουργούμε τέτοιους θαλάμους αντήχησης (echo chambers) και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά και στη ζωή μας. Νιώθουμε ασφάλεια και σιγουριά με ανθρώπους που μοιράζονται αντίστοιχες ιδέες με εμάς. Όταν μας παρουσιάζουν τεκμήρια, προσπαθώντας να μας αποδείξουν πως οι πεποιθήσεις μας δεν είναι σωστές, τότε μας φαίνεται ιδιαίτερα δύσκολο να αμφισβητήσουμε το δικό μας σύστημα πεποιθήσεων. Τότε είναι που γινόμαστε επιρρεπείς στα ψέματα. Όταν μας τα παρουσιάζουν με τέτοιον τρόπο που επιβεβαιώνουν τις ήδη υπάρχουσες και διαμορφωμένες αντιλήψεις μας.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα που μελέτησα ήταν το αποκαλούμενο PizzaGate. Βάσει μιας θεωρίας συνωμοσίας, στο υπόγειο μιας πιτσαρίας ενός ομογενούς, του Τζέιμς Αλεφαντή στην Ουάσιγκτον, λειτουργούσε κύκλωμα σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών. Παρά τις διαψεύσεις από έγκυρα ΜΜΕ, δεν ανακόπηκε η αναπαραγωγή αυτού του ψέματος. Διακινήθηκε σε ακροδεξιά μπλογκ και μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οπλίζοντας τελικά το χέρι ενός 28χρονου ο οποίος εισέβαλε στην πιτσαρία πυροβολώντας τρεις φορές χωρίς, ευτυχώς, να τραυματίσει κανέναν. Σκοπός του, κατέθεσε μετά τη σύλληψή του, ήταν να διερευνήσει τις διαδικτυακές φήμες και να σώσει τα παιδιά. Το να πιστεύουμε σε ψέματα μπορεί τελικά να μας κοστίσει, όπως δείχνει αυτό το περιστατικό. Η διασπορά ψευδών ειδήσεων μπορεί να έχει δυσάρεστες συνέπειες. Η ιστορία είναι γεμάτη από παραδείγματα λαών και πολιτισμών που καταστράφηκαν γιατί πίστεψαν κάποιο ψέμα. Όσον αφορά στη δυνατότητα του twitter να προβλέψει ή να επηρεάσει εκλογικές αναμετρήσεις.

Στα τέλη του 2009 αρχίσαμε να συλλέγουμε στοιχεία από το Twitter για να ερευνήσουμε το κατά πόσον θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να προβλέψουν τα αποτελέσματα της ειδικής εκλογικής αναμέτρησης του 2010 στην Μασαχουσέτη για τη διαδοχή του Τεντ Κένεντι στη Γερουσία. Ο Τεντ Κένεντι ήταν ο αδελφός του J.F. Kennedy και ένας από τους πιο ισχυρούς δημοκρατικούς. Αυτό που ανακαλύψαμε από τη ανάλυσή μας είναι ότι οι προπαγανδιστές χρησιμοποιούσαν διαφορετικές στρατηγικές για να επηρεάσουν τους χρήστες που ακολουθούσαν τη συγκεκριμένη εκλογική αναμέτρηση στο Twitter.

Ενώ όλοι πίστευαν ότι οι δημοκρατικοί θα κέρδιζαν τις εκλογές, δεν ήταν τόσο εύκολο. Θα σας περιγράψω μια τέτοιου είδους στρατηγική που χρησιμοποιούσαν οι προπαγανδιστές. Βρήκαμε 9 λογαριασμούς στο Twitter, οι οποίοι δημιουργήθηκαν σε διάστημα 13 λεπτών, 2 μέρες πριν τις εκλογές. Αυτοί οι λογαριασμοί «συμπεριφέρονταν» σαν bots, δηλαδή σαν προγράμματα φτιαγμένα ώστε να κουβεντιάζουν με άλλους ανθρώπους που είχαν λογαριασμό στο twitter. Αυτοί οι 9 λογαριασμοί έκαναν 929 αναρτήσεις σε διάστημα 138 λεπτών (πριν κατεβάσει αυτούς τους λογαριασμούς το ίδιο το Twitter). Απευθύνθηκαν, με αυτό τον τρόπο, σε 573 χρήστες, οι οποίοι έτυχε να συμμετέχουν στις διαδικτυακές συζητήσεις αναφορικά με τις εκλογές. Αυτά τα tweets ήταν ψεύδη που αφορούσαν την υποψήφια των Δημοκρατικών Μάρθα Κοακλι. Υπολογίσαμε ότι το κοινό αυτών των αναρτήσεων, το οποίο μεγεθύνθηκε μέσω των retweets, έφτασε τους 61.732 χρήστες, μέσα σε λιγότερο από μια μέρα. Μετά από περαιτέρω έρευνα ανακαλύψαμε ότι τα bots πίσω από την συγκεκριμένη επίθεση είχαν οργανωθεί από ένα προπαγανδιστικό site που ανήκε σε μια ομάδα ρεπουμπλικάνων από την Άιοβα, μια πολιτεία πάρα πολύ μακριά από τη Μασαχουσέτη. Ονομάσαμε αυτή την επίθεση “twitter bomb” (βόμβα στο Twitter, κατά κάποιον τρόπο) και από τότε έχουμε εντοπίσει πολλές παρόμοιες επιθέσεις. Εάν παρατηρήσετε πώς σε μια ανάρτηση στο Twitter που έχετε κάνει σας έχει απαντήσει κάποιος από ένα λογαριασμό που δε σας ακολουθεί ή είναι πολύ νέος, πιθανά να έχετε στοχοποιηθεί από το Twitter Bomb. Εμείς και άλλοι ερευνητές στο εργαστήριό μου, στο Wellsley, έχουμε προσπαθήσει να εντοπίζουμε αυτομάτως τέτοιου είδους γεγονότα (twitter bombs), αλλά μέρα με τη μέρα εξελίσσονται ολοένα και περισσότερο. Και επειδή δεν χρησιμοποιούν hashtags ή λέξεις κλειδιά δεν είναι εύκολο να τους εντοπίσουμε. Αλλά στοχοποιούν ανυποψίαστους πολίτες που έχουν κάνει αναρτήσεις που αφορούν κάποια εκλογική αναμέτρηση και με απαντητικά tweets διασπείρουν προπαγάνδα. Οι περισσότεροι ερευνητές συμφωνούν ότι στην τελευταία εκλογική αναμέτρηση (στις ΗΠΑ) ψευδείς ειδήσεις διασπείραν ευρέως ψέματα στο Facebook. Αυτό όμως που δεν είναι εύκολο είναι να διαπιστώσουμε πόσο επιτυχημένη ήταν αυτή η στρατηγική και κατά πόσον επηρεάζονταν όντως οι ψηφοφόροι.

Αυτό που ξέρουμε όμως είναι πως το Facebook έχει ένα τεράστιο αναγνωστικό κοινό, οι οποίοι τους εμπιστεύονται, εμπιστεύονται το Facebook, γιατί το χρησιμοποιούν ως το βασικό μοντέλο πληροφόρησής τους για τα νέα. Γύρω στο 70% των Αμερικανών ενηλίκων είναι στο Facebook και πάνω από τους μισούς ενημερώνονται μέσω Facebook. Είναι εύκολο και ίσως ελκυστικό να αντιμετωπίζει κανείς ένα κοινωνικό πρόβλημα που έχει λάβει μεγαλύτερη διαστάσεις και έχει γίνει ευρέως γνωστό λόγω της τεχνολογίας –όπως οι ψευδείς ειδήσεις ή τα τρολς- και να πιστέψει ότι η λύση θα έρθει αποκλειστικά από τις τεχνολογικές εξελίξεις. Η τεχνητή νοημοσύνη και η νοημοσύνη των μηχανών, όπως και το crowdsourcing είναι στρατηγικές που σίγουρα μπορούν να βοηθήσουν και η έρευνά μου ασχολείται με αυτό το πράγμα. Αλλά πιστεύω ότι υπάρχουν τρεις παράγοντες που θα βοηθήσουν να αντιμετωπίσουμε αυτά τα προβλήματα. Πρώτον θα πρέπει να εκμεταλλευτούμε την εμπειρία επαγγελματιών που εξειδικεύονται στην αναγνώριση της ποιότητας πηγών πληροφοριών, όπως είναι οι βιβλιοθηκονόμοι. Οι βιβλιοθηκονόμοι είναι μια ιδιαίτερα χρήσιμη ομάδα καθώς έχουν την πανεπιστημιακή εκπαίδευση για να διεξάγουν έρευνες σε διάφορους τομείς, ενώ μπορούν να εντοπίσουν την παραπληροφόρηση με μεγαλύτερη ακρίβεια από τον μέσο χρήστη του ίντερνετ. Αποτελεί προσωπική ελπίδα και όραμα η δημιουργία μιας ομάδας που θα απαρτίζεται από ακαδημαϊκούς βιβλιοθηκονόμους στις ΗΠΑ που θα χρησιμοποιήσουν τις εξειδικευμένες γνώσεις τους για να δημιουργήσουν μια βάση δεδομένων- σαν την Wikipedia- η οποία θα εντοπίζει και θα καταγράφει ιστοτόπους που προωθούν ψέματα, ψευδείς ειδήσεις, προπαγάνδα. Όπως και στην περίπτωση της Wikipedia, η βάση δεδομένων που προτείνω, θα ενσωμάτωνε διαφανείς διαδικασίες συζήτησης για την προσθήκη οποιουδήποτε νέου site σε αυτή. 

Αυτή η προσέγγιση είναι αρκετά αποτελεσματική καθώς η βάση δεδομένων θα μεγάλωνε πιο γρήγορα από την ταχύτητα με την οποία παράγονται αληθοφανείς ψευδείς ειδήσεις, αυτές που είναι πιο δύσκολο να τις ανακαλύψουμε. Είναι πολύ πιο εύκολο να αξιολογήσει κανείς την εγκυρότητα ενός site παρά να δημιουργήσει και να προωθήσει μια ψεύτικη είδηση. Τα ευρήματα αυτής της βάσης δεδομένων μπορούν να επιτρέψουν στα plug-in προγραμμάτων περιήγησης, σαν αυτό που δημιουργήθηκε πρόσφατα από το Washington Post, το οποίο θα προειδοποιεί τους αναγνώστες όταν συναντούν ψευδείς ειδήσεις στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης. Τελικά πάντως δε θα λύσουμε το συγκεκριμένο πρόβλημα πατώντας κουμπιά και λαμβάνοντας απαντήσεις. Ένα μεγάλο μερίδιο ευθύνης είναι δικό μας, ανήκει στους αναγνώστες του ίντερνετ. Για να επιβιώσει κανείς και να διαπρέψει τον 21ο αιώνα, δεν αρκεί να ξέρει να γράφει, να διαβάζει ή να κάνει βασικά μαθηματικά.

Τη σήμερον ημέρα, οι απαραίτητες εκπαιδευτικές ικανότητες συμπεριλαμβάνουν την ανάγκη να αντιληφθούμε δύο ακόμα πράγματα: την κριτική σκέψη και τον εαυτό μας. Όταν μιλάμε για κριτική σκέψη δεν μιλάμε μόνο για λογική σκέψη ή κοινή λογική. Κριτική σκέψη σημαίνει να μπορείς να χρησιμοποιείς την επιστημονική μέθοδο στη διαδικασία της σκέψης σου – από τη δημιουργία μιας υπόθεσης, μέχρι τη συλλογή πληροφοριών, μέχρι τη συλλογή των πληροφοριών που μπορεί να συμφωνεί ή να διαφωνεί – και αυτό είναι σημαντικό – με την υπόθεση που πρέπει να κάνεις, μέχρι το συμπέρασμα στο οποίο τελικά θα καταλήξεις. Για να μπορέσουμε να χρησιμοποιήσουμε αποτελεσματικά την επιστημονική μέθοδο είναι απαραίτητο να είμαστε σε θέση να αντιληφθούμε τη δική μας οπτική και άποψη. Η κατανόηση του εαυτού μας σημαίνει ότι πρέπει να ερευνήσουμε τα στερεότυπα, τη μεροληψία μας, τις προκαταλήψεις μας, τα όνειρα και τους φόβους μας –ακόμα και αυτά που βρίσκονται στο ασυνείδητο μας- γιατί αλλιώς μπορούν να μας παραπλανήσουν. Ούτως ή άλλως όλοι μας έχουμε πιστέψει κάποια στιγμή ένα ψέμα. Μπορεί πλέον να μην πιστεύουμε πλέον στον Άγιο Βασίλη – και ελπίζω να μην ακούει κανένα μικρό παιδί – αλλά δεν είναι ακριβώς αλήθεια …δεν υπάρχει ακριβώς ‘Αγιος Βασίλης.

Όλοι αυτοί οι παράγοντες έχουν επηρεαστεί από την κουλτούρα μας, τους φίλους μας, τη μόρφωσή μας, τις εμπειρίες μας και άλλες πλευρές του περιβάλλοντος στο οποίο ζούμε. Συγκεκριμένα, τα στερεότυπα και οι προκαταλήψεις έχουν χρησιμοποιηθεί από όλους μας ως εύκολος δρόμος για να λάβουμε μια γρήγορη απόφαση, αλλά όταν τα χρησιμοποιήσουμε λάθος το αποτέλεσμα μπορεί να είναι καταστροφικό και για εμάς αλλά και για τους ανθρώπους γύρω μας και για τη χώρα μας. Όσο πιο μεγάλη συναίσθηση έχουμε των δικών μας αδυναμιών και μειονεκτημάτων, τόσο λιγότερες πιθανότητες έχουμε να γίνουμε θύματά τους… Το “γνώθι σαυτον” ήταν –σύμφωνα πάντα με τους αρχαίους Έλληνες, απαραίτητο συστατικό της μόρφωσής- αυτό ισχύει ακόμα και σήμερα.  Το να εφαρμόσει κανείς ενσυνείδητη κριτική σκέψη είναι μια δύσκολη διαδικασία. Μπορεί να είναι κουραστική και δύσκολη δουλειά, και να απαιτεί πολύ μεγαλύτερη πνευματική προσπάθεια από ότι θα απαιτούσε αν κάναμε απλώς υποθέσεις ή αν χρησιμοποιούσαμε μόνο τον εύκολο δρόμο των προκαταλήψεων. Όμως όπως συνεχίζουν να μας δείχνουν τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης το διακύβευμα είναι μεγάλο. Με εξάσκηση, αυτή η διαδικασία μπορεί να αρχίσει να νιώθουμε ότι γίνεται λίγο πιο φυσιολογική και ενστικτώδης. Και στο διαδικτυακό μας κόσμο, σε ένα κόσμο που βρισκόμαστε συνεχώς συνδεδεμένοι στο διαδίκτυο θα υπάρξουν πολλές ευκαιρίες να εξασκηθούμε. 

Σας ευχαριστώ.

Δείτε παρακάτω το βίντεο: