21 Ιανουάριος, 2019

Πώς περιέγραφαν τους κατοίκους της Μακεδονίας στις αρχές του 20ου αιώνα η Πηνελόπη Δέλτα και ο Στρατής Μυριβήλης;

Δημήτρης Αντωνίου

Ομιλία του Δημήτρη Αντωνίου στην εκδήλωση "Εδώ μιλούν οι τολμηροί - Μακεδονικό: η συζήτηση που δεν έγινε"

Η αναφορά είναι γνωστή. Ο Στράτης Μυριβήλης δημοσιεύει για πρώτη φορά τη Ζωή εν Τάφω, σε συνέχειες, στην εφημερίδα Καμπάνα της Μυτιλήνης το 1923- 1924. Ακολουθεί η αυτοτελής έκδοση του μυθιστορήματος, σε βιβλίο τσέπης, το 1924, και ακολουθούν άλλες δύο εκδόσεις, το 1930 και 1932.

Είναι οι μόνες στις οποίες περιέχονται οι «επικίνδυνες φράσεις», οι οποίες θα αμβλυνθούν στη συνέχεια από τον ίδιο τον λέσβιο συγγραφέα. Στην τελευταία ωστόσο έκδοση του βιβλίου, από το Βιβλιοπωλείο της Εστίας, δημοσιεύεται η αυθεντική εκδοχή, χωρίς λειάνσεις από τον ίδιο τον συγγραφέα, οι οποίες θα μπορούσαν να θεωρηθούν «εθνικά υπονομευτικές».

Ο λοχίας Αντώνης Κωστούλας, δηλαδή ο ίδιος ο Μυριβήλης, στο κεφάλαιο Ζάβαλη Μάικω, μπαίνει σε ένα χωριό μαζί με τη μονάδα του. Είναι οι μέρες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το χωριό το έχουν εγκαταλείψει οι Σέρβοι και το έχουν καταλάβει οι Βούλγαροι, οι οποίοι στρατολογούν τους νέους του.

«Αυτοί εδώ οι χωριάτες, που τη γλώσσα τους την καταλαβαίνουν περίφημα κι οι Βουργάροι κι οι Σέρβοι, αντιπαθούνε τους πρώτους γιατί τους πήρανε τα παιδιά τους στο στρατό. Μισούν τους δεύτερους που τους κακομεταχειρίζουνται για Βουργάρους. Και κοιτάνε με αρκετά συμπαθητική περιέργεια εμάς τους περαστικούς Ρωμιούς επειδή είμαστε οι γνήσιοι πνευματικοί υπήκοοι του Πατρίκ, δηλαδή του "Ορθόδοξου Πατριάρχη της Πόλης". Γιατί η ιδέα του απλώνεται ακόμα, τυλιγμένη μέσα σε μια θαμπή μυστικοπάθεια πολύ παράξενη, πάνου σ’ αυτό τον απλοϊκό χριστιανικό κόσμο. Επειτα οι τάφοι των παλιώ τους προεστών έχουνε πάνω στις πέτρες σκαλισμένα ελληνικά γράμματα. Τα ίδια γράμματα που ’ναι γραμμένα πάνου στα σκεβρωμένα κονίσματά τους, και στα παλιά εκκλησιαστικά βιβλία των εκκλησιώ τους. Ωστόσο, δε θέλουν να ’ναι μήτε “Μπουλγκάρ”, μήτε “Σρρπ”, μήτε “Γκρρτς”. Μοναχά “Μακεντόν ορτοντόξ”».

Ο Μυριβήλης θα προβεί αργότερα, μετά το 1932, στην αναθεώρηση του γραπτού του, ωστόσο στην έκδοση που κυκλοφορεί σήμερα έχει διατηρηθεί η αρχική εκδοχή. Έχει ενδιαφέρον ότι ο Μυριβήλης αργότερα θα ταχθεί στο πλευρό της λεγόμενης εθνικόφρονος παράταξης και μάλιστα θα επικρίνει με ιδιαίτερη σφοδρότητα το ΚΚΕ και την Αριστερά τα χρόνια του Εμφυλίου. Θα μείνει συνεπής στην παραταξιακή του ένταξη μέχρι το τέλος του βίου του, επομένως κάθε άλλο παρά για μειωμένη εθνική συνείδηση μπορεί να κατηγορηθεί.

Η Πηνελόπη Δέλτα, επίσης υπεράνω πάσης «εθνικής» υποψίας, εκδίδει το βιβλίο της Στα μυστικά του Βάλτου το 1937, σε πλήρη μεταξική δικτατορία. Είναι το τελευταίο έργο της που εκδίδεται εν ζωή. Σε αυτό, δυο παιδιά, ο Αποστόλης και ο Γιοβάν (που είναι βουλγαρόπουλο, αλλά στηρίζει τους Έλληνες) ζουν τη διεκδίκηση της, υπό οθωμανική κυριαρχία ακόμη, Μακεδονίας από Έλληνες και Βούλγαρους. Στο κεφάλαιο που περιγράφει τη λίμνη των Γιαννιτσών, η Δέλτα γράφει:

«Ήταν ένα κράμα όλων των βαλκανικών εθνικοτήτων τότε η Μακεδονία. Έλληνες, Βούλγαροι, Ρουμούνοι, Σέρβοι, Αλβανοί, Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι, ζούσαν φύρδην μίγδην κάτω από το βαρύ ζυγό των Τούρκων. Η γλώσσα τους ήταν η ίδια, μακεδονίτικη, ένα κράμα και αυτή από σλαβικά κι ελληνικά, ανακατωμένα με λέξεις τούρκικες. Όπως και στα βυζαντινά χρόνια, οι πληθυσμοί ήταν ανακατωμένοι τόσο, που δύσκολα χώριζες Έλληνα από Βούλγαρο - τις δυο φυλές που κυριαρχούσαν. Εθνική συνείδηση είχαν τη μακεδονική μονάχα. Όταν όμως οι Βούλγαροι κήρυξαν την εκκλησιαστική τους ανεξαρτησία, και ανεγνωρίστηκε στην Κωνσταντινούπολη αρχηγός της βουλγάρικης εκκλησίας ο Έξαρχος αντί του Πατριάρχη, και όταν η Σύνοδος του 1872 κήρυξε σχισματικούς τους Βουλγάρους, χωρίστηκε η Μακεδονία σε Πατριαρχικούς Έλληνες κι Εξαρχικούς Βουλγάρους, χωρίστηκαν και οι συντοπίτες, οι συγχωρίτες ακόμα και οι οικογένειες».

*Ο Δημήτρης Αντωνίου είναι Δρ. Ιστορίας και Πολιτισμών