28 Φεβρουάριος, 2018

Πατριωτισμός Vs Εθνικισμός: από την Ιβηρική στα Βαλκάνια και την Τουρκία

Γιώργος Κακλίκης

Ομιλία του Γιώργου Κακλίκη στην εκδήλωση Πατριωτισμός Vs Εθνικισμός

Το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ορίζει τον εθνικισμό ως την απόλυτη προσήλωση των ατόμων στο έθνος τους που φτάνει ως την περιφρόνηση και την εχθρότητα προς άλλα έθνη τα οποία θεωρεί κατώτερα. Με τον πατριωτισμό να είναι η αγάπη για την πατρίδα/ χωρίς καμιά διάθεση υποτίμησης η περιφρόνησις άλλου έθνους σε αντίθεση με τον εθνικισμό που δομείται στη βάση της θεώρησης «ανώτερο / κατώτερο έθνος», και συνδέεται με τάσεις απόσχισης και επέκτασης.

Πολλοί σκέφτηκαν, πως ό,τι ξεκίνησε στην Καταλονία θα αποτελούσε την αρχή ενός μεγάλου κακού για την Ευρώπη. Εκεί, στην Ιβηρική, μια ανατροπή θα μπορούσε να σημάνει την αρχή μόνο της μεγάλης περιπέτειας. Χρειάζεται μήπως να μιλήσω για τη Σκωτία, τη Φλάνδρα, το νότιο Τιρόλο ή την Κορσική; Ή να περάσω στο δύσκολο μωσαϊκό των Βαλκανίων; Δεν είναι λίγοι στην περιοχή που αισθάνονται ασφυκτικά στα σύνορά τους εκδηλώνοντας - πότε φανερά, πότε όχι- διαθέσεις να απλωθούν σε βάρος τρίτων. Το βλέπουμε ξεκάθαρα και στα σχολικά βιβλία κάποιων χωρών όπου εθνικισμός και αλυτρωτισμός οραματίζονται αλλαγές συνόρων και μεγάλες πατρίδες. Κι έτσι, οι εθνικισμοί φτιάχνουν μια μεγάλη αλυσίδα χαμένων ευκαιριών που δεν αφήνουν να προχωρήσουν μπροστά κυρίως εκείνοι που χτυπούν την πόρτα της ΕΕ και της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας.

Όμως, ο πραγματικά μεγάλος κίνδυνος, για την ειρήνη και τη σταθερότητα, βρίσκεται στην άλλη μεριά του Αιγαίου. Ο κ. Ερντογάν, με κύριο όχημα το Ισλάμ και με κινητήρια δύναμη τον παραδοσιακό τουρκικό εθνικισμό, παραμέρισε το δόγμα «περί μηδενικών προβλημάτων με τους γείτονες» και κατώρθωσε να έχει, σχέδον με όλους, προβλήματα σοβαρά. Κι αυτό, παρά τις ελπίδες που είχε δημιουργήσει η ήπια στάση του στα πρώτα χρόνια του στην εξουσία.

Μετά τις βουλευτικές εκλογές του 2015, ο Ερντογάν περνάει σε μια πιο εθνικιστική ημερήσια διάταξη μ’ ένα λεξιλόγιο ιδιαίτερα θελκτικό για τους, ακραία εθνικιστές, συνοδοιπόρους του Γκρίζους Λύκους. Παράλληλα, το κυβερνών ΑΚΡ, υιοθετεί την κλασική συνθηματολογία του κεμαλικού Δημοκρατικού Κόμματος (CHP) και φτάνει στο σημείο να σχηματίσει την δική του εθνικιστική νεολαία (Osmanli Ocaklari), ακολουθώντας το παράδειγμα των Γκρίζων Λύκων. ΄Αλλη μια τακτική για τον στενό έλεγχο της τουρκικής κοινωνίας.

Να σημειώσω ότι τον τουρκικός εθνικισμό, στοιχείο της επίσημης ιδεολογίας του κεμαλισμού, δεν εκφραζόταν μόνο από τα έντυπα της άκρας δεξιάς. Αλλά, σε πολλές περιπτώσεις, ήταν παρών στις κεντρώες εφημερίδες Sabah και Hurriyet, ενώ ξεχείλιζε ευκαιριακά στα μετριοπαθή αριστερά φύλλα Cumhurriyet και Yeni Yuzyil.

Μία από τις βασικές αρχές του τουρκισμού, το Milliyetcilik - Εθνικισμός, σημαίνει: αγάπη προς το έθνος προκειμένου το έθνος να γίνει πιο δυνατό και να πορεύεται προς τη δόξα. Με μια λέξη, ο εθνικισμός είναι αξία που πρέπει να υιοθετούν όλοι οι πολίτες, μια αξία υποχρεωτική. Κι ας μην ξεχνάμε ότι ,το 1930, το κράτος κινητοποίησε τους Τούρκους διανοούμενους προκειμένου να αποδείξουν την ύπαρξη της ανώτερης τουρκικής φυλής. Ακόμα και η υιοθετημένη κόρη του Κεμάλ Afet Inan, παρουσίασε σε αυτό το πλαίσιο μία διατριβή στη Γενεύη το 1939, υπό την επίβλεψη του οπαδού της ευγονικής Ευγένιου Pittard.

***

Μέσα σ’ ένα αιώνα οι Τούρκοι μέτρησαν μεγάλες πληγές: την ανεξαρτησία της Ελλάδας, την απώλεια όλης της Βόρειας Αφρικής, την παραχώρηση της Κύπρου στους Άγγλους, τους βαλκανικούς πολέμους, την ήττα του 1918, την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης, την μικρασιατική εκστρατεία, την Συνθήκη των Σεβρών (Αύγουστος 1920). Όμως, αν οι στρατιωτικές αποτυχίες μπορούν να επουλωθούν, η γενοκτονία των Αρμενίων επρόκειτο να έχει ανυπολόγιστες συνέπειες στην ιστορία της Τουρκίας. Ένα έγκλημα που, στην τουρκική συνείδηση, φαινόταν να δικαιώνει εκείνους που έβλεπαν τους Τούρκους ως αιμοσταγείς βαρβάρους τη στιγμή που η Ελλάδα συμβόλιζε την ελευθερία, τη Δημοκρατία και τον πολιτισμό. Ας θυμηθούμε ότι ο Ορχάν Παμούκ, όταν είχε υπερασπιστεί την αρμενική υπόθεση, επέσυρε τους μύδρους των Τούρκων εθνικιστών και όταν, το 2006, πήρε το Νόμπελ, η τουρκική κυβέρνηση τήρησε σιγήν ιχθύος.

Μετά από αυτές τις καταστροφές, η Τουρκία έπρεπε να αγωνιστεί για την ύπαρξή της. Η στρατιωτική αφύπνιση και ο πόλεμος κατά των Ελλήνων, γίνονται στην ουσία στοιχειό ιδρυτικό της Τουρκικής Δημοκρατίας. Το τουρκικό ιστορικό αφήγημα καθορίζεται ιδιαίτερα από το αντι- ελληνικό στοιχείο του τουρκικού εθνικισμού που επιτείνεται από την, τραυματική για τους Τούρκους, συμπάθεια της Δύσης απέναντι στην Ελλάδα. Έτσι, αποδύονται σε ένα αγώνα προβολής της εθνικής τους ιστορίας φτάνοντας στο σημείο να εφεύρουν νεολιθικές μεταναστεύσεις στη συνέχεια των οποίων οι Τούρκοι ... δημιούργησαν όλους τους μεγάλους πολιτισμούς της αρχαιότητας ( της Κίνας, της Αιγύπτου, το Αιγαίου, των σουμερίων, της Ινδίας, των Ετρούσκων, των Χετταίων και άλλων). Σκοπός αυτής της μυθολογίας, να αποκτήσει η Τουρκία ιστορικό βάρος έναντι της Ελλάδας. Η μικρασιατική καταστροφή και η ανταλλαγή των πληθυσμών δεν ήσαν αρκετές στον Κεμάλ. Την νίκη επί των προαιώνιων εχθρών έπρεπε να ακολουθήσει η ιστορική τους αποψίλωση ώστε να μην έχουν εθνικές διεκδικήσεις και να αποδειχθεί ότι η Ανατολία υπήρξε τουρκική πολύ πριν την άφιξη των Ελλήνων.

Συγκρατείστε ότι το «Ανώτατο Ίδρυμα Ατατούρκ για την Κουλτούρα, τη γλώσσα και την Ιστορία» έχει κυριολεκτικά τον εθνικιστικό σκοπό να λευκάνει τις κατηγορίες περί βαρβαρότητας και να παρουσιάσει την Τουρκία ως μια χώρα με πολιτισμό τουλάχιστον ισάξιο της Ελλάδας.

Ο εθνικισμός είναι διάχυτος παντού και ριζομένος στις συνειδήσεις.
Δεν αφήνει χώρο παρά μόνο στην εναλλαγή των εννοιών φίλος / εχθρός και στο σύνδρομο της περικύκλωσης, παράλληλα με το παλαιό αφήγημα περί της τουρκικής ανωτερότητας και την απλοϊκή ερμηνεία των προβλημάτων, με τους γνωστούς μύθους της εξωτερικής απειλής ή της προδοσίας.

***

Σήμερα, σ΄ένα ευρύ τμήμα της τουρκικής κοινωνίας είναι φανερή η διόγκωση του εθνικισμού. Το ισλαμικό-εθνικιστικό κοκτέιλ είναι παρόν στα συνθήματα και στους λογαριασμούς των μέσων κοινωνικής δικτύωσης των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων που παίρνουν μέρος εναντίον των κουρδικών δυνάμεων της Συρίας στο Αφρίν.

Οι δημαγωγοί δεν μπορούν να αρκεστούν σε συνθήματα πατριωτισμού και καταφεύγουν στα αναβολικά του εθνικισμού. Έτσι, ο εθνικισμός, η αντίληψη περί έξωθεν απειλών, περί υφαρπαγής των απαράγραπτων δικαίων της τουρκικής φυλής, βρίσκονται και σήμερα στην πρώτη γραμμή. Όπως βρέθηκαν στην Κύπρο το 1974 και σήμερα, πάλι εκεί, εκδηλώνονται στα νερά της Αποκλειστικής Οικονομικής της Ζώνης.

Και όταν, φιλόδοξες ή ιδιότυπες ηγεσίες ενσταλάζουν σε ένα λαό εθνικιστικούς μεγαλοϊδεατισμούς που έχουν ως στόχο εξωτερικούς εχθρούς, έχουμε κάθε λόγο να σκεφτόμαστε ότι το κακό που επωάζεται στην καρδιά της Ευρώπης, εκκολάπτεται ήδη στην ασυγκράτητη και βουλιμική Τουρκία. Που, ασφαλώς, όχι χάριν παιδιάς, εκστρατεύει στα πρώην οθωμανικά εδάφη ενώ, παράλληλα, εξοπλίζεται σε υπέρμετρο βαθμό βάζοντας σε πραγματικό κίνδυνο φωτιάς την ανατολική Μεσόγειο. Εκεί ακριβώς όπου η Ελλάδα, σε συνεργασία με την Κύπρο, την Αίγυπτο, το Ισραήλ, την Ιορδανία και όποιον άλλον θέλει να δουλέψει για την συνεργασία και την ειρήνη, αγωνίζεται να παγιώσει την σταθερότητα της περιοχής.

* Ο Γιώργος Κακλίκης είναι πρέσβης ε.τ., μέλος της Επιτροπής Διαλόγου και ειδικός σύμβουλος του επικεφαλής σε θέματα Εξωτερικής Πολιτικής