1 Μαΐου, 2017

Η Εργασία στην Ελλάδα σήμερα και αύριο

Ίκαρος Κράτσας

Επ' ευκαιρία της πρωτομαγιάς θα ήθελα να παραθέσω κάποιες σκέψεις σχετικά με την παρούσα κατάσταση της εργασίας στη χώρα μας.

Λαμβάνοντας υπόψιν το άρθρο "Η Ανεργία του Μέλλοντος" του Αρίστου Δοξιάδη στην Καθημερινή της 18/04/2017, καθώς και άρθρο για την μελλοντική υποκατάσταση ανθρώπινης εργασίας από μηχανικά μέσα όπως δημοσιεύτηκε στο skai.gr της 06/04/2017 και άλλων πρόσφατων γεγονότων και δηλώσεων.

Στο πρώτο άρθρο ο Δοξιάδης αναγνωρίζει 3 κυρίως αιτίες της ανεργίας:

  1. Την μειωμένη ζήτηση και τις δυσχέρειες συνθήκες που αντιμετωπίζει ένας κλάδος,
  2. Τον ανταγωνισμό από μεγάλες εταιρείες με χαμηλά μέσα κόστη παραγωγής λόγω οικονομιών κλίμακας, τα οποία ισχύουν ακόμα και όταν υπάρχει εγχώρια ζήτηση και
  3. Την ανεργία που προκύπτει σε βάθος χρόνου ως αποτέλεσμα της μη προσαρμογής στους σύγχρονους τρόπους παραγωγής και στις τεχνικές προδιαγραφές των προϊόντων (όταν π.χ αυτό που διαθέτει η επιχείριση στην αγορά είναι παρωχημένο και υπάρχουν υποκατάστατα που εξυπηρετούν την ίδια ανάγκη με πολύ πιο αποτελεσματικό τρόπο).

Τα 1. και 2. είναι τα αίτια που αφορούν το παρόν, το 3. είναι μια πρόκληση που σχεδόν σίγουρα θα αντιμετωπίσουμε στο μέλλον.

Η Ανεργία του Παρόντος

Αν λοιπόν υπάρχει μια σχετική αντίληψη από για την πρώτη αιτία της ανεργίας, δηλαδή την μειωμένη ζήτηση για αγαθά και το έλλειμμα ανταγωνιστικότητας των εγχώριων επιχειρήσεων αυτό σίγουρα δεν φαίνεται στην πολιτική που ακολουθείται από τους κυβερνώντες. Σε πρόσφατη του δήλωση, ο βουλευτής του κόμματος των Ανεξαρτήτων Ελλήνων Δημήτρης Καμένος δήλωσε ότι είναι καλύτερο να εισπράττεται μέσω της φορολογίας μέρος της σύνταξης ενός παππού και να αξιοποιείται σε πολιτικές για την απασχόληση παρά να γίνει καταναλωτικές δαπάνες από τα εγγόνια του ή όποιον άλλο! Αλήθεια, ποιες πολιτικές προώθησης της απασχόλησης εφαρμόζονται και πως αυτές αντισταθμίζουν την πτώση της ζήτησης, την στέρηση πόρων από τις επιχειρήσεις για να προσλάβουν εργαζόμενους και τα εμπόδια στο επιχειρείν (τα οποία έχουν έμμεσο χρηματικό κόστος); Η πρόσφατη δήλωση της υπουργού εργασίας Έφης Αχτσιόγλου ήταν ότι η ανεργία απαιτεί στοχευμένες παρεμβάσεις, ότι το ισοζύγιο απολύσεων - προσλήψεων έκλεισε θετικά τον μήνα Μάρτιο (κάτι που μάλλον οφείλεται σε εποχικούς λόγους ή και σε εκτεταμένες προσλήψεις συμβασιούχων στον δημόσιο τομέα) και για τα ισχυρά κίνητρα που δίνονται για την εγγραφή στα μητρώα του ΟΑΕΔ (διαβάστε το σχετικό άρθρο εδώ). Για βραχυπρόθεσμο σχεδιασμό που θα αυξήσει την εγχώρια ζήτηση και παράλληλα θα μειώσει τα πάγια έξοδα των επιχειρήσεων ώστε να καταστήσει την πρόσληψη εργαζόμενων εφικτή και ελκυστική για τις επιχειρήσεις και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό για την εξέλιξη των γνώσεων και επαγγελματικών δεξιοτήτων δεν διάβασα κάτι. Η υπερφορολόγηση και η μείωση της ρευστότητας ρίχνουν τη εγχώρια ζήτηση.

Φυσικά, ή χαμηλή εγχώρια ζήτηση δεν είναι το μεγαλύτερο πρόβλημά μας, γιατί ακόμα και αν μας άφηναν να αντιμετωπίσουμε αυτή την αιτία με μεγαλύτερες κρατικές δαπάνες  ή αν συντηρούσαν με κάποιο τρόπο τη ζήτηση οι ίδιοι μέσω κοινωνικών προγραμμάτων η ζήτηση είναι πολύ πιθανό να μην καλυπτόταν από την εγχώρια παραγωγή αλλά πιθανότατα θα κατευθυνόταν σε εισαγωγές. Άλλωστε, η ζήτηση σε μια ενιαία αγορά όπως η ΕΕ υπάρχει, απλά δεν ικανοποιείται από ελληνικά προϊόντα και ελληνικές επιχειρήσεις. Τι κάνουμε λοιπόν για να καταστήσουμε τις ελληνικές επιχειρήσεις ανταγωνιστικές ως προς τις επιχειρήσεις που έχουν την έδρα τους αλλού; Πως προσελκύουμε τις επενδύσεις και την εγκατάσταση επιχειρήσεων εδώ ώστε να μειώσουμε την ανεργία άμεσα;

Η ανεργία στο Μέλλον

Πάει πολύς καιρός από τότε που διάβασα το "The End of Work" του Jeremy Rifkin​ όμως οι συνθήκες που περιγράφει ο Αρίστος Δοξιάδης καθώς και το άρθρο του skai.gr μου θυμίζουν έντονα αυτό. Σύμφωνα με τον Rifkin, στο μέλλον οι ανειδίκευτοι εργαζόμενοι θα αντιμετωπίζουν τεράστια δυσκολία εύρεσης εργασίας εξ αιτίας της αυτοματοποίησης των λειτουργιών κάθε επιχείρησης και οι δουλειές που θα πληρώνονται καλά και θα έχουν μια σχετική ασφάλεια είναι αυτές που θα έχουν σχέση με την δημιουργία νέας τεχνολογίας παραγωγής και ίσως αυτές που αφορούν την ανθρώπινη αλληλεπίδραση και δεν μπορούν να εκτελεστούν από μηχανές . Το άρθρο του skai.gr είναι ακόμα χειρότερο λέγοντας χαρακτηριστικά ότι "το ένα τρίτο των θέσεων μεταπτυχιακού επιπέδου σε όλο τον κόσμο πιθανών να αντικατασταθούν από μηχανήματα ή λογισμικό". Αυτή η εποχή φαίνεται να προσεγγίζει με γοργό βηματισμό και ίσως να έχει ήδη φτάσει. Σε άλλες πρόσφατες δηλώσεις ο ιδρυτής της Microssoft Bill Gates πρότεινε έναν φόρο για την εργασία των ρομπότ που στερούν θέσεις εργασίας από ανθρώπους ενώ ο Elon Musk, ιδρυτής της SpaceX και της Tesla Motors, βρίσκει τη θέσπιση ενός κατώτατου εισοδήματος αναπόφευκτη καθώς «Είκοσι χρόνια είναι μια μικρή χρονική περίοδος για να έχουμε γύρω στο 12%-15% του εργατικού δυναμικού άνεργο» και «θα υπάρχουν όλο και λιγότερες δουλειές που ένα ρομπότ δεν θα μπορεί να κάνει καλύτερα». Ο Jack Ma πρόεδρος της Alibaba προβλέπει σε πρόσφατη ομιλία του ότι θα υπάρξουν κοινωνικές αναταραχές, το προσδόκιμο ζωής θα αυξηθεί αλλά οι δουλειές των ανθρώπων θα αντικατασταθούν από μηχανές και τεχνητή νοημοσύνη και προτείνει την απαγόρευση να γίνονται από μηχανές, δουλειές που μπορούν να εκτελεστούν από ανθρώπους.

Η βελτίωση της τεχνολογίας πάντα προκαλούσε και εξακολουθεί να προκαλεί απώλεια θέσεων εργασίας και δημιουργία άλλων θέσεων διαφορετικών ως προς τη φύση και το απαιτούμενο επίπεδο εξειδίκευσης και τεχνικής κατάρτισης. Αυτή η απώλεια θέσεων εργασίας δεν μπορεί φυσικά να αντιμετωπιστεί με τεχνολογική οπισθοδρόμηση ή νομική απαγόρευση της αυτοματοποίησης της παραγωγής. Η αύξηση του πληθυσμού της γης, η σταδιακή εξάντληση των φυσικών πόρων και η δυσκολίες που ίσως φέρει η κλιματική αλλαγή μας αναγκάζουν να είμαστε ολοένα και πιο αποτελεσματικοί με ολοένα και μικρότερα κόστη παραγωγής και μικρότερη κατανάλωση φυσικών πόρων.  Για να μπορέσει η χώρα μας να είναι ανταγωνιστική και να πέσουν τα επίπεδα της ανεργίας πρέπει να μπορεί να συμβαδίσει με τις εξελίξεις, να προσαρμόζει τόσο την παραγωγή της όσο και την επαγγελματική εκπαίδευσή της σε αυτό τον μετασχηματισμό του εργατικού δυναμικού και της φύσης της εργασίας. Γι αυτόν το λόγο είναι αναγκαίο η τριτοβάθμια εκπαίδευση να έχει διασύνδεση με τον κόσμο των επιχειρήσεων και να μπορεί να συμπεριλάβει νέα πράγματα στα προγράμματα σπουδών. Οι ξένες επενδύσεις δεν φέρνουν μόνο χρήματα και πτώση της ανεργίας στην εγχώρια αγορά, συνεπάγονται και μεταφορά τεχνογνωσίας την οποία έχουμε ανάγκη για να μην είμαστε παρωχημένοι.

Ο κόσμος έχει αλλάξει και ο εργαζόμενος του σήμερα και του αύριο βρίσκεται αντιμέτωπος με νέες απειλές και προκλήσεις. Η μακροπρόθεσμη διαφύλαξη των θέσεων εργασίας, όπως και των εργασιακών δικαιωμάτων δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την  απαγόρευση των ομαδικών απολύσεων ή τη θέσπιση κατώτατου μισθού. Δεν είναι μόνο θέμα δυναμικών διεκδικήσεων καλύτερων συνθηκών εργασίας καλύτερων μισθών και ασφάλισης. Είναι επιπροσθέτως βραχυπρόθεσμα θέμα αύξησης των κινήτρων για παραγωγή και μακροπρόθεσμα διευκόλυνσης της μεταφοράς γνώσεων και ανάπτυξης δεξιοτήτων σε εκείνους τους κλάδους και σε εκείνες τις ποσότητες που θα καθιστούν τους εργαζόμενους περιζήτητους και την συνεισφορά τους πολύτιμη για οποιαδήποτε διαδικασία παραγωγής τόσο σήμερα όσο και στο εγγύς και απώτερο μέλλον.

*Ο Ίκαρος Κράτσας είναι μέλος της Νεολαίας του Κινήματος