6 Ιούνιος, 2017

Η ανάπτυξη δεν έρχεται με έναν αναπτυξιακό νόμο, ούτε με τα κοινοτικά κονδύλια

Γιάννης Κωνσταντινίδης

Ομιλία του Γιάννη Κωνσταντινίδη στην εκδήλωση «Ανάπτυξη στην Πράξη» του Ινστιτούτου Π²

Αγαπητοί και αγαπητές,
καλώς ήρθατε στην πρώτη σας γνωριμία με το Π². Θα ήθελα πρώτα από όλα να σας ομολογήσω ότι κατανοώ όλα τα μικρά ερωτηματικά που στριφογυρίζουν στο νου σας εδώ και μέρες, εχθές, σήμερα, όταν –σε κάθε περίπτωση– αποφασίσατε να παραβρεθείτε στη σημερινή μας συνάντηση. Διοργανωτής ένα Ινστιτούτο με αλλόκοτο όνομα. Για τίτλος μια λέξη χιλιοειπωμένη και μια θεματική που τείνει να πάρει τη διάσταση του πιο σύντομου πολιτικού ανεκδότου. Κατανοώ και τα νέα ερωτηματικά που σχηματίζονται τώρα που σας καλωσορίζει στην εκδήλωση αυτήν κάποιος για την εμπλοκή του οποίου με την πολιτική δεν έχετε ξανακούσει κάτι. Νικήσατε την επιφυλακτικότητά σας όμως και δώσατε ευκαιρία. Πράξατε σωστά. Και πάντως πράξατε. Σημαντικό. Συνήθως μένουμε σε διαπιστώσεις από μακριά. Σε κριτικά σχόλια. Σε στερεότυπα. Ένα ινστιτούτο πολιτικής σκέψης κάνει ασκήσεις επί χάρτου. Μια συζήτηση για την ανάπτυξη είναι ένα ευχολόγιο.

Ένας άνθρωπος που αποφασίζει αίφνης να ασχοληθεί ενεργά με την πολιτική είναι ανόητος ή κακοπροαίρετος. Εσείς δε μείνατε σε αυτά τα εύκολα σχόλια και ήρθατε. Και εμείς δεν ιδρύσαμε ένα ινστιτούτο για να υπάρχει, ούτε δουλέψαμε για αυτήν την εκδήλωση για να αναμασήσουμε ευχές για άρση των εμποδίων της ανάπτυξης και να περιφέρουμε την απαισιοδοξία μας για οποιαδήποτε ουσιαστική βελτίωση στο εγγύς μέλλον. Τι όμως κάναμε;

Συγκροτήσαμε μια δομή παραγωγής πολιτικής σκέψης, ένα ινστιτούτο, με επίκεντρο τη διαμόρφωση δημόσιων πολιτικών με προοδευτικό πρόσημο. Πολιτικών για την παραγωγή, το περιβάλλον, την παιδεία, τον πολιτισμό, την πρόνοια. Και θελήσαμε να αποτυπώσουμε στο όνομα της δομής αυτής τη διάθεσή μας να παρουσιάσουμε άμεσες και πρακτικές προτάσεις εφαρμογής των πολιτικών αυτών, ή με άλλα λόγια να είμαστε γρήγοροι και αποτελεσματικοί, υψώνοντας το γράμμα «Π», το αρχικό γράμμα της Προόδου, στο τετράγωνο.

Επιπροσθέτως, το Π² φέρνει στο μυαλό κάτι μαθηματικό, δηλαδή λογικό. Φέρνει στο νου αυτό που μας λείπει όταν σκεφτόμαστε για την πολιτική: τον ορθολογισμό και τη γνήσια επιχειρηματολογία. Τα ατελείωτα δεκαδικά του ψηφία φέρνουν επίσης στο νου και κάτι ακόμα που λείπει όχι μόνο από την πολιτική, αλλά και από την κοινωνία μας: την «ανοιχτότητα» της σκέψης μας. Το Π² με τους 10 τρισεκατομμύρια δεκαδικούς αριθμούς είναι η ζωντανή μαθηματική απόδειξη ότι για να έχει κάτι γοητεία και μυστήριο, δεν είναι η αναρχία ή η ανικανότητα ή η έλλειψη διοίκησης αυτό που χρειάζεται, αλλά είναι η καλά οργανωμένη σκέψη και μέθοδος που θα σου αποκαλύψει τα μυστήρια της φύσης και τις εναλλακτικές επιλογές. Το αλλόκοτο όνομα αποτυπώνει λοιπόν τα συστατικά της ιδανικής, για εμάς, πολιτικής σκέψης: ορθολογική και ανοιχτή.

Στην αρχή αυτής της πορείας παραγωγής πολιτικής σκέψης στο Π², επιλέξαμε να εστιάσουμε στην ανάπτυξη. Ίσως την πλέον κακοποιημένη λέξη του πολιτικού λεξιλογίου. Δεν το κάναμε από έλλειψη φαντασίας. Το κάναμε ακριβώς γιατί μας ενοχλεί η έλλειψη φαντασίας και οι κενές λέξεις: η «επιτάχυνση της λειτουργίας των υπηρεσιών ρύθμισης που μπορεί να παρέχει το δημόσιο», η «ενίσχυση της επιχειρηματικότητας», η «στήριξη της αγροτικής παραγωγής» δεν επιτρέπεται να είναι οι πολιτικές προτάσεις οποιουδήποτε κόμματος. Το κάναμε ακριβώς γιατί πρέπει, πρώτα από όλα, να υπογραμμιστούν στον δημόσιο λόγο δύο πράγματα. Πρώτον, ότι η ανάπτυξη δεν είναι συγκεκριμένη, αλλά έχει εναλλακτικές. Η τουριστική ανάπτυξη δεν έρχεται κατ’ ανάγκη από τη δημιουργία μεγάλων ξενοδοχειακών μονάδων, αλλά και μικρών. Το δίκτυο της εφοδιαστικής αλυσίδας δε βελτιώνεται κατ’ ανάγκη μέσα από την κατασκευή οδικού δικτύου, αλλά και σιδηροδρομικού.

Η αγροτική παραγωγή δεν ενισχύεται κατ’ ανάγκη αποκλειστικά από τις μικρές βιολογικές εκμεταλλεύσεις, αλλά και από τα μεγάλα κτήματα παραδοσιακής σιτοκαλλιέργειας. Πολλές από τις εναλλακτικές αυτές συσκοτίζονται από τις βιαστικές και γενικόλογες αναφορές κομμάτων και πολιτικών στην αναγκαιότητα της ανάπτυξης. Κατά δεύτερον, η ανάπτυξη δεν μπορεί να είναι γενική και ευθεία. Υπάρχουν στόχοι ποσοτικοί και ποιοτικοί. Στόχοι βραχυπρόθεσμοι και μακροπρόθεσμοι. Τέτοιες ουσιαστικές διαφορές στις στοχεύσεις χάνονται πίσω από γενικόλογες αναφορές στην «αύξηση», την «επέκταση» και τη «διόγκωση». Η ανάπτυξη δεν είναι μόνο πόροι και ιδέες, αλλά είναι και προγραμματισμός και είναι και διαχείριση.

Το Π² σας καλεί σήμερα να σκεφτούμε μαζί μερικές τέτοιες «εναλλακτικές ανάπτυξης». Από κάποιους συμπολίτες μας αυτό το ζητήσαμε ήδη στο πλαίσιο μιας έρευνας κοινής γνώμης για τις θέσεις των πολιτών σε ζητήματα ανάπτυξης, ευρήματα της οποίας θα σας παρουσιάσω ευθύς αμέσως. Η κοινή γνώμη μοιάζει να τοποθετείται με σαφήνεια, η οποία ωστόσο δεν ξαφνιάζει σε ζητήματα «χωρίς γωνίες», υπέρ των εναλλακτικών των μικρών καταλυμάτων (ως μοχλού ανάπτυξης του τουρισμού) και των μικρών γεωργικών εκμεταλλεύσεων (ως μοχλού ανάπτυξης του αγροδιατροφικού τομέα).

Τοποθετείται ωστόσο με σαφήνεια που αυτή τη φορά ξαφνιάζει και σε ζητήματα στα οποία θα ανέμενε κανείς μια συστολή από την πλευρά της. Για παράδειγμα, η πλειοψηφία τοποθετείται υπέρ της εναλλακτικής της αδειοδότησης για παράλληλη χρήση γης για τουριστική και γεωργική εκμετάλλευση, της μείωσης των φορολογικών συντελεστών για τους νέους αγρότες, αλλά και υπέρ της επέκτασης του ωραρίου λειτουργίας των αρχαιολογικών χώρων το καλοκαίρι με παράλληλη μείωση του ωραρίου λειτουργίας κατά τους χειμερινούς μήνες χωρίς καμία αύξηση του μισθοδοτικού κόστους. Τέτοιες τοποθετήσεις φανερώνουν μια απρόσμενη δεκτικότητα του κοινού σε πρακτικές μεταρρυθμίσεις που θα βελτίωναν τους όρους της ανάπτυξης.

Άλλα διφορούμενα ζητήματα, όπως η χρησιμοποίηση του κριτηρίου της καλής διαβίωσης των παραγωγικών ζώων για την επιλογή των μονάδων εκείνων που θα λαμβάνουν επιδοτήσεις ή η προτίμηση στη βελτίωση του σιδηροδρομικού δικτύου έναντι του οδικού με σκοπό την ενίσχυση της χώρας ως κρίκου της εφοδιαστικής αλυσίδας προς τον ευρωπαϊκό βορρά προσφέρουν μερικά ακόμα παραδείγματα υπό συζήτηση εναλλακτικών.

Ορισμένες άλλες πλειοψηφίες, όπως αυτές υπέρ της επιλεκτικής χωροταξικής μελέτης για την εγκατάσταση αιολικών πάρκων ή η άμεση προώθηση αιολικών πάρκων σε κατάλληλες περιοχές παρά τις αντιδράσεις των τοπικών κοινωνιών ή της ίδρυσης ιδιωτικών πανεπιστημίων ως μέσου για την αξιοποίηση εκπαιδευτικών πόρων της χώρας ως αναπτυξιακών, ίσως ξαφνιάζουν, αλλά σίγουρα αποτελούν χρήσιμο στοιχείο στη συζήτηση για τις «εναλλακτικές της ανάπτυξης».

Τέλος, ορισμένα ζητήματα μοιάζουν με διλήμματα για την κοινή γνώμη. Η πώληση λιγνιτικών μονάδων παραγωγής ενέργειας δε συγκεντρώνει την πλειοψηφία των ερωτηθέντων, ενώ οι περισσότεροι από αυτούς στέκονται επιφυλακτικοί έναντι της αναπτυξιακής ουσίας των start-ups επιχειρήσεων. Σε κάθε περίπτωση, η κοινή γνώμη δεν είναι εκείνη που θα αποφασίσει το αναπτυξιακό πλαίσιο στο οποίο θα ήταν καλύτερο να τροχοδρομηθεί μια οικονομία. Όμως η έρευνα αποδεικνύει το ενδιαφέρον που έχουν και για την κοινή γνώμη οι συζητήσεις για την ποικιλοχρωμία της ανάπτυξης. Οι εναλλακτικές θα πρέπει να αξιολογηθούν, να συμφωνηθούν και σε επόμενο χρόνο να μετατραπούν σε στόχους προς παρακολούθηση.

Ακόμα και με τις δύο μόνο αυτές επισημάνσεις στον δημόσιο διάλογο, δηλαδή την ύπαρξη «εναλλακτικών της ανάπτυξης» και την αναγκαιότητα στοχοθεσίας και παρακολούθησης της στοχοθεσίας κατά την υλοποίηση, εκτιμώ ότι το Π² θα είχε επαρκώς δικαιολογήσει τούτη την εκδήλωση. Ας υποθέσουμε όμως ότι εντοπίζαμε τις εναλλακτικές της ανάπτυξης εδώ σήμερα μαζί και ότι συμφωνούσαμε σε ένα σχέδιο παρακολούθησης συγκεκριμένων στόχων για τις εναλλακτικές της ανάπτυξης που θα είχαμε προτάξει. Έστω ότι τα βάζαμε όλα αυτά σε έναν αναπτυξιακό νόμο και τον στηρίζαμε αρχίζοντας να μοιράζουμε και κοινοτικά κονδύλια.

Δε θα είχαμε κάνει πολλά περισσότερα για την ανάπτυξη από όσα κάνουν όλες οι ελληνικές κυβερνήσεις των τελευταίων ετών. Η ανάπτυξη δεν έρχεται με έναν αναπτυξιακό νόμο, ούτε με τα κοινοτικά κονδύλια. Έρχεται όταν οι ιδέες βρίσκουν περιβάλλον να ανθίσουν. Και το περιβάλλον στην Ελλάδα δεν είναι ανθηρό. Ο δρόμος της ανάπτυξης χρειάζεται, όπως θα λέγαμε αν επιδιώκαμε τις συνεχείς μεταφορές στον λόγο μας –σύμπτωμα των καιρών και αυτό– «ξεχορτάριασμα». Οι άνθρωποι του Π² το έκαναν και αυτό και έχουν εντοπίσει σήμερα τους παράγοντες που κρατούν πίσω την ανάπτυξη, ακόμα και στους τομείς δυνητικής αιχμής της ελληνικής οικονομίας, όπως ο αγροδιατροφικός τομέας, ο τουρισμός, η ενέργεια και η εφοδιαστική αλυσίδα. Τους έχουν εντοπίσει στην προαναφερθείσα έρευνα κοινής γνώμης και οι απλοί πολίτες: μη σταθερό φορολογικό περιβάλλον (και δευτερευόντως υψηλή φορολογία), γραφειοκρατία και διαδικασίες δημοσίου και γενική αβεβαιότητα και το κλίμα εμπιστοσύνης βρίσκονται στις υψηλότερες θέσεις των εμποδίων της ελληνικής ανάπτυξης.

Είναι προφανές ότι επόμενο βήμα είναι η συγκεκριμενοποίηση μέτρων άρσης των εμποδίων που πηγάζουν από τους παραπάνω παράγοντες. Και το Π² το έχει κάνει και αυτό: έχει καταγράψει απλές προτάσεις για την άμεση αντιμετώπιση των εμποδίων αυτών στους αναπτυξιακούς τομείς που έχει αναγνωρίσει ως τους πλέον ζωντανούς! Απλώς θα χρειαστεί να περιμένετε λίγο ακόμα! Εύχομαι να έχετε ήδη πεισθεί όλοι πως καλώς ήρθατε σήμερα να μας γνωρίσετε. Ευχαριστώ.

* Ο Γιάννης Κωνσταντινίδης είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Π²