18 Απρίλιος, 2019

H Ε.Ε. είναι ο σάκος του μποξ που όλοι αγαπάνε να χτυπάνε διότι τον ταυτίζουν με το κατεστημένο

Guest Αρθρογράφος

Ομιλία του Γιώργου Παγουλάτου στην εκδήλωση του Ποταμιού με τίτλο «Με τους τολμηρούς ή με τους φοβικούς;»

Είναι χαρά για μένα να είμαι εδώ. Μου ζητήθηκε να μιλήσω κατ αρχήν για το Brexit. Θα πω δυο πράγματα για αυτό, δύο για τον ευρωσκεπτικισμό και δυο πράγματα για την πορεία της Ευρώπης. Που βρισκόμαστε; Καλά και κακά νέα.

Η επιτροπή Γιούνγκερ αν θυμάστε όταν ξεκινούσε την θητεία της πριν 5 χρόνια αυτοπροσδιορίστηκε ως Επιτροπή Τελευταίας Ευκαιρίας (Last Chance Commission). Γιατί οι προκλήσεις για την Ε.Ε., όπως διαφαίνονταν τότε, ήταν εξαιρετικά κρίσιμες, η κάθε μία χωριστά και όλες μαζί ακόμα περισσότερο στα όρια του ανυπέρβλητου. Η Ε.Ε. τότε αντιμετώπισε μια σειρά ζητημάτων, από την κρίση της Ευρωζώνης μέχρι το Brexit, την κρίση του μεταναστευτικού, την άνοδο του Trump στις Η.Π.Α. λίγο αργότερα κλπ. Για να μην μακρηγορήσω, βρισκόμαστε σε μία φάση που οι πιο κρίσιμες ζωτικές προκλήσεις για την Ε.Ε., η συνέχεια, για παράδειγμα, του Brexit, η κρίση της Ευρωζώνης να πάρει μια τροπή προς το χειρότερο, οι ζωτικού χαρακτήρα υπαρξιακές προκλήσεις έχουν μάλλον αντιμετωπιστεί επιτυχώς με την έννοια ότι τα χειρότερα αποφεύχθηκαν.

Όμως, τα προβλήματα παραμένουν. Και το κεντρικό ζήτημα στην Ευρώπη, που ίσως αποτελεί το μεγαλύτερο διακύβευμα αυτών των ευρωπαϊκών εκλογών, είναι η αντιμετώπιση του ευρωσκεπτικισμού ή ακριβέστερα του αντιευρωπαϊσμού. Και χρησιμοποιούμε αυτόν τον όρο-ομπρέλα παρ' ό,τι κάτω από αυτό κρύβονται πολλά πράγματα, από τον παραδοσιακό εθνικισμό μέχρι την αντιφιλελεύθερη λογική αυτής της νεοφανούς ακροδεξιάς μέχρι έναν πιο παραδοσιακό ευρωσκεπτικισμό που δεν είναι υπέρ του να γκρεμίσει την Ευρώπη αλλά θέλει να την αλλάξει εκ βάθρων και προσδιορίζεται ως ευρωσκεπτικισμός υπό την έννοια του ότι είναι πιο αρνητικός από τον ευρωπεσιμισμό εμάς των "ευρωλιγούρηδων".

Ποια είναι τα στοιχεία αυτού του ευρωσκεπτικισμού, του αντιευρωπαϊσμού, ποιοι είναι οι παράγοντες; Το ένα είναι κατ'αρχήν ότι υπάρχει μια γενεαλογική αντικατάσταση. Υπό την έννοια ότι οι γενιές των πρώτων ευρωπαϊστών, αυτών που μπορούσαν να συνειδητοποιήσουν ποια είναι η ιστορική προσφορά της Ευρώπης στον κόσμο, στην ειρήνη, στη δημοκρατία, παρέρχονται σιγά-σιγά. Οι γενιές που έζησαν τον πόλεμο και γνωρίζουν τι σήμαινε η Ε.Ε. για την ειρήνη στην Ευρώπη, αποχωρούν σιγά-σιγά και στη θέση τους έρχονται νέες γενιές ανθρώπων για τις οποίες η Ευρώπη είναι η απόλυτη ταύτιση με το κατεστημένο διότι έχει κι ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό η Ε.Ε, ότι χρησιμεύει πάρα πολύ εύκολα ως σάκος του μποξ.
Είναι πάρα πολύ εύκολο αυτή η αμετακίνητη γκρίζα οντότητα των γραφειοκρατών στις Βρυξέλλες - μια πόλη που αν κανείς δεν τη ζήσει του φαίνεται αρκετά βαρετή ενώ είναι πιο ενδιαφέρουσα απ'ότι φαίνεται απ'έξω - οι οποίοι ό,τι εκλογές και να μεσολαβήσουν, δεν αλλάζουν. Ενώ μια εθνική κυβέρνηση δίνει την αίσθηση της εναλλαγής στην εξουσία, στην Ε.Ε. υπάρχει αυτή η αίσθηση του αμετάβλητου. Και πράγματι η Ε.Ε. κυβερνάται από μεγάλους συνασπισμούς. Αυτό λοιπόν, παρά το γεγονός ότι η αλλαγή επέρχεται σταδιακά, η Ευρώπη είναι μια οντότητα που μεταρρυθμίζεται διαρκώς, εντούτοις η Ε.Ε. είναι ο σάκος του μποξ που όλοι αγαπάνε να χτυπάνε διότι τον ταυτίζουν με το κατεστημένο.

Το δεύτερο, είναι η αύξηση των ανισοτήτων. Η αύξηση των ανισοτήτων του εισοδηματικού πλούτου, αυτές δεν είναι τόσο έντονες στην ηπειρωτική Ευρώπη όσο είναι στην αγγλοσαξωνική Ευρώπη ή στις ΗΠΑ, αλλά είναι ένας σημαντικός παράγοντας. Και είναι κάτι που συγχέεται συχνά, δεν θα μπω περισσότερο στη συζήτηση αυτή, είναι ένας παράγοντας που δίνει δύναμη στους λαϊκιστές εκείνους που απευθύνονται στους ανθρώπους που αισθάνονται ότι έχουν μείνει πίσω κι έχουν μείνει στην απ'έξω και το σύστημα δεν δουλεύει για αυτούς. Κι αυτό είναι μια γενική διάθεση άρνησης ή αντίθεσης ως προς το κατεστημένο της παγκοσμιοποίησης και διεθνοποίησης και κατ'εξοχήν της Ε.Ε. και της υπερεθνικότητας που αυτή εκφράζει.

Θέλω να σημειώσω εδώ ότι η μεγάλη δύναμη της Ε.Ε. ήταν πάντα μια δύναμη ελευθερίας και ευκαιριών. Η Ε.Ε. ήταν κυρίως μια υπόθεση ανοίγματος των αγορών, των κοινωνιών, διεύρυνση των δικαιωμάτων. Ήταν πολύ λιγότερο μια υπόθεση προστασίας των πολιτών. Γιατί στον καταμερισμό εργασίας μεταξύ Ε.Ε. και εθνικών κυβερνήσεων, τη δουλειά της προστασίας την κάνουν οι κυβερνήσεις. Όλες οι κοινωνικές δαπάνες είναι κυρίως εθνικές. Όλοι οι προϋπολογισμοί για την ασφάλεια, για την εσωτερική και εξωτερική ασφάλεια του πολίτη και δημόσια τάξη είναι κυρίως εθνικοί. Αυτό που έχει η Ευρώπη είναι ότι χρηματοδοτεί αναπτυξιακές πολιτικές, χρηματοδοτεί πολιτικές συνοχής, χρηματοδοτεί κοινή αγροτική πολιτική. Με έναν γλίσχρο προϋπολογισμό του 1%.

Άρα ο πολίτης που αισθάνεται ανασφάλεια, δεν μπορεί να ικανοποιήσει αυτή την αίσθηση ανασφάλειας σε εθνικό επίπεδο γιατί η πραγματικότητα της παγκοσμιοποίησης καθιστά τις εθνικές κυβερνήσεις όλο και πιο αδύναμες και για αυτό το λόγο η ευρωπαϊκή ενότητα έχει ένα νόημα ως μια συλλογική απάντηση απέναντι στην παγκοσμιοποίηση. Και η Ε.Ε. δεν μπορεί να κάνει αρκετά. Δεν μπορεί να κάνει αρκετά γιατί οι εθνικές κυβερνήσεις δεν της έχουν δώσει τις εξουσίες για να κάνει αρκετά. Κάθε αδυναμία και ανεπάρκεια της Ε.Ε. κρύβει από πίσω μια επίμονη άρνηση των εθνικών κυβερνήσεων να της παραχωρήσουν τις εξουσίες και τα εργαλεία για να μπορεί να αντιμετωπίζει τα προβλήματα της συλλογικής διακυβέρνησης σε ένα επίπεδο και σε ένα βάθος ενοποίησης που δεν έχει ιστορικό προηγούμενο.

Τέλος, υπάρχουν οι εθνικές πολιτικές αρένες. Η κάθε εθνική πολιτική αρένα αναδεικνύει τα δικά της χαρακτηριστικά. Έχουμε τον ευρωσκεπτικισμό του βορρά, των πλουσίων, που εκφράζεται ως αντιμεταναστευτική ψήφος, η οποία καλύπτει και τα φτωχότερα αλλά και τα πλουσιότερα στρώματα, εκφράζεται επίσης ως μια άρνηση αναδοχής των κινδύνων αλληλεγγύης προς την περιφέρεια. Είδαμε τον ευρωσκεπτικισμό που αναπτύχθηκε στη Γερμανία λόγω των πακέτων στήριξης στην Ελλάδα και στο νότο. Από εκεί γεννήθηκε και μετά βεβαίως ενισχύθηκε ως αποτέλεσμα της πολιτικής Μέρκελ στο προσφυγικό από τη Συρία. Κι έχουμε το Νότο που έχει ένα διαφορετικό περιεχόμενο, ο κοινός τους φόβος είναι η ανασφάλεια απέναντι στα κύματα της μετανάστευσης και των προσφύγων, αλλά υπάρχουν τα ειδικότερα χαρακτηριστικά του Νότου που έχουν να κάνουν με την οικονομική στασιμότητα στην Ιταλία. Η Ιταλία είναι μια οικονομία που είκοσι χρόνια είναι στάσιμη, δεν έχει αναπτυχθεί καθόλου. Και τις ουρές της ανεργίας που βλέπουμε στις οικονομίες των μνημονίων στην Ελλάδα ακόμα, στην Ισπανία γύρω στο 14,5%.

Η ανεργία, θέλω να σημειώσω ότι στην Πορτογαλία, στην Κύπρο και στην Ιρλανδία η ανεργία είναι μεταξύ 5-7%. Δηλαδή, η Ευρώπη αν θέλετε, αν σε αυτή χρεώνουμε την συνταγή της σταθεροποίησης, πέτυχε στο πεδίο αυτό. Προφανώς οι (προηγούμενες) κυβερνήσεις πιστώνονται το γεγονός ότι η ανεργία μειώθηκε δραστικά. Αυτός όμως είναι ο ευρωσκεπτικισμός από αυτές τις δύο πλευρές.

Τώρα, το Brexit είναι μια λογική αδυνατότητα. Το Βrexit υπόσχεται έξοδο από την ενιαία αγορά, έξοδο από την τελωνειακή ένωση και αυτό από μόνο του σημαίνει ότι πρέπει να χαραχθεί ένα σκληρό σύνορο που θα χωρίζει το Ηνωμένο Βασίλειο από την Ευρώπη. Και το μεγάλο ζήτημα είναι ότι δεν μπορείς να χαράξεις αυτό το εξωτερικό σύνορο χωρίς να καταστρέψεις το Ηνωμένο Βασίλειο. Είτε να καταστρέψεις την ειρήνη που πέτυχε είκοσι χρόνια πριν το Ηνωμένο Βασίλειο με την Ιρλανδία, τη βόρειο Ιρλανδία, ειρήνευση με τον IRA στην περίφημη συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής, η οποία θα καταρρεύσει εάν αυτό το εξωτερικό σύνορο χωρίσει τη Βόρεια Ιρλανδία από το κράτος της Ιρλανδίας, θα έχεις έναν λαό που θα έχει ένα τοίχος στη μέση, είτε θα πρέπει η γραμμή να χωρίσει τη Μεγάλη Βρετανία από τη Βόρεια Ιρλανδία. Δηλαδή να διαλύσει την ενότητα του Ηνωμένου Βασιλείου.

Λοιπόν, υπό αυτή την έννοια το Brexit και η ακεραιότητα του Ηνωμένου Βασιλείου είναι μια λογική αδυνατότητα. Και γι΄αυτόν τον λόγο είναι εξαιρετικά πιθανό η έκβαση που θα έχουμε να είναι μια έκβαση η οποία συνιστά μια πολύ νερωμένη εκδοχή του Brexit, δηλαδή μια μορφή παραμονής της Βρετανίας και του Ηνωμένου Βασιλείου στην τελωνειακή Ένωση με μία ρυθμιστική ισοδυναμία, όπως το είπε σήμερα σε μια συζήτηση που είχα μαζί του ένας Βρετανός, παρακολούθηση από την Βρετανία των ρυθμίσεων που αποφασίζει η Ε.Ε. το οποίο βεβαίως είναι η χειρότερη εκδοχή πολιτικής που μπορείς να έχεις. Τοποθετεί την Βρετανία σε μια θέση αποδέκτη πολιτικών στην χάραξη των οποίων δεν μετέχει.

Λοιπόν, η περίπτωση του Brexit μας θυμίζει ένα πράγμα: ότι ο λόγος για τον οποίο συστάθηκε η Ευρώπη, ως Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα, ως κοινή αγορά, ως ευρωπαϊκή ενιαία, αγορά κλπ., ως ευρώ, ήταν ακριβώς να συναθροίσει τις ευρωπαϊκές δυνάμεις τις επιμέρους οικονομίες και τις επιμέρους κυβερνήσεις σε μια ενιαία δύναμη που θα μπορεί να αντιμετωπίζει με τρόπο κοινό, σωρευτικό, πολλαπλασιαστικό ίσως τις κοινές εξωτερικές προκλήσεις. Η Ε.Ε έγινε για να αντιμετωπιστεί στην αρχή η κομμουνιστική απειλή σε έναν ψυχρό πόλεμο, στην δεκαετία του '70 απειλήθηκε με την μονομερή έξοδο των Η.Π.Α. από το Μπρέτον Γουντς και η απάντηση της ενωμένης Ευρώπης απέναντι στον μονομερισμό των Η.Π.Α. του Νίξον τότε ήταν να προχωρήσει, να χαράξει την πορεία προς το κοινό νόμισμα.

Αυτό είναι η μεγάλη εικόνα του ευρώ είναι η προσπάθεια μιας ενωμένης απάντησης της Ευρώπης απέναντι στην αμερικανική παγκόσμια ηγεμονία εκείνης της περιόδου. Και η σημερινή κατάσταση, η σημερινή συγκυρία που χαρακτηρίζεται όχι μόνο από τις προκλήσεις της ανταγωνιστικότητας της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης και της τεχνικής νοημοσύνης στις οποίες η Κίνα είναι μπροστά, πολύ μπροστά από την Ευρώπη, και μια Ευρώπη θα είχε απάντηση σε αυτά μόνο ενώνοντας τις δυνάμεις της.

Δεν είναι μόνο οι προκλήσεις του παγκόσμιου εμπορίου, που είναι ο μόνος τομέας στον οποίο η Ευρώπη λειτουργεί ως υπερδύναμη στο παγκόσμιο εμπόριο αντιμετωπίζοντας όμως σήμερα ένα ζήτημα από την άλλη άκρη του Ατλαντικού που είναι τόσο μονομεριστική όσο δεν έχει υπάρξει ποτέ η Αμερική. Αλλά είναι όλο το διεθνές σύστημα του πολυμερισμού, των κανόνων, της φιλελεύθερης παγκόσμιας τάξης, του φιλελεύθερου κράτους Δικαίου, των αξιών δηλαδή και των κοινών ευρωπαϊκών συμφερόντων πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε και πάνω στις οποίες συνέκλιναν τα εθνικά συμφέροντα. Και αυτή είναι η στενοκεφαλιά των ευρωσκεπτικιστών, ότι σκιαμαχούν με τους ανεμόμυλους της Ε.Ε. όταν η Ε.Ε. είναι η καλύτερη ασπίδα που διαθέτουν απέναντι στις πραγματικές προκλήσεις, την πραγματική απειλή και τον πραγματικό αντίπαλο που είναι η απειλή προς την φιλελεύθερη δημοκρατία, το φιλελεύθερο κράτος Δικαίου και την παγκόσμια τάξη της πολυμέρειας των θεσμών, των κανόνων, τους διεθνούς Δικαίου, των διεθνών συμφωνιών, της ειρήνης με το Ιράν, της συμφωνίας του Παρισιού για το κλίμα.

Όλα αυτά τα οποία είναι στο στόχαστρο των ανελεύθερων δήθεν δημοκρατών, των αυταρχικών δυνάμεων και μέσα στην Ευρώπη δυστυχώς αλλά κυρίως έξω από την Ευρώπη και όλα τα οποία είναι στο στόχαστρο των στρατηγικών δυνάμεων της Ευρώπης. Για όλους αυτούς τους λόγους είναι εξαιρετικά σημαντικό η Ευρώπη να δώσει ένα μήνυμα ενότητας των φιλοευρωπαϊκών δυνάμεων. Και το φιλοευρωπαϊκό τόξο έχει πολλές επιμέρους διαφοροποιήσεις. Έχει όμως έναν κοινό αντίπαλο, τους εχθρούς της Ευρώπης στο εσωτερικό της Ευρώπης αυτοί εκπροσωπούνται όχι μόνο από τη Λεπέν, όχι μόνο από το Γιόμπικ αλλά και από τον Ορμπάν για τον οποίο έχουν ανοίξει τα καλύτερα σαλόνια στην Ευρώπη και πρέπει να κλείσουν και να τον αφήσουν απ'έξω, και οι Πολωνοί και από την άλλη πλευρά βεβαίως οι εχθροί και οι αντίπαλοι εκτός Ευρώπης.

Θα έλεγα ότι σε κάθε πρόκληση της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα πρέπει πάντα να θυμόμαστε τι είναι η Ευρώπη αντιπαραβάλλοντάς την με αυτό που δεν είναι. Διότι στην Ευρώπη ο κάθε πολίτης ξέρει ότι λειτουργεί σε μια οικονομία στην οποία η οικονομία και η αγορά προστατεύεται από τα μονοπώλια και τα καρτέλ όπως δεν συμβαίνει σε άλλες οικονομίες και είδαμε ότι η Επιτροπή έχει πάρει εξαιρετικά δυναμικές πρωτοβουλίες που την κατέστησαν και αντιπαθή, όχι μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά και σε ισχυρές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις.

Στην Ευρώπη ο κάθε πολίτης ξέρει ότι δεν θα μείνει χωρίς σύνταξη, ότι δεν θα μείνει πεταμένος σε κάποια γωνία αν δεν έχει να πληρώσει την περίθαλψή του όπως συμβαίνει με τα εκατομμύρια των ανασφάλιστων, δυστυχώς και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στην Ευρώπη κάθε πολίτης ξέρει ότι η απειλή στο παγκόσμιο κλίμα είναι πραγματική, η αντιμετώπιση της, είναι μια επίσημη πολιτική της E.E. και δεν αντιμετωπίζεται σαν μια συνωμοσία ακαδημαϊκών.

Στην Ευρώπη ξέρει ότι έχει μια ενότητα χωρών που λειτουργούν υπό διεθνείς κανόνες, σέβονται τις συμφωνίες τους και δεν οδηγούνται από εθνικιστικές δυνάμεις στο να σκίζουνε τη συμφωνία, για παράδειγμα, για την αποπυρηνικοποίηση του Ιράν που ήταν ένα τεράστιο επίτευγμα της Ευρώπης.

Στην Ευρώπη επίσης ξέρει κάποιος ότι αν ασκήσει κριτική στην κυβέρνηση του δεν θα μπουκάρει την άλλη μέρα ο αστυνομικός να κλείσει την εφημερίδα και να τον μπουζουριάσει στα μπουντρούμια της ασφάλειας, όπως συμβαίνει στην Τουρκία του Ερντογάν. Στην Ευρώπη επίσης κάποιος ξέρει ότι αν είναι gay και αν ανήκει σε οποιαδήποτε μειονότητα ή αν είναι άθεος θα έχει πλήρη δικαιώματα να εκφράζεται, να εκφράζει την προσωπικότητά του και δεν θα νομιμοποιείται οποιαδήποτε κυβέρνηση να τον προπηλακίζει, να τον στοχοποιεί, να τον καταδιώκει, όπως συμβαίνει στη Ρωσία του Πούτιν ή στην Πολωνία του Καζίνσκυ.

Αυτή λοιπόν είναι η Ε.Ε. και αυτήν καλούμαστε να υπερασπιστούμε στις επόμενες εκλογές, τους εχθρούς της τους γνωρίζουμε και νομίζω ότι ξέρουμε τι πρέπει να κάνουμε.

Ερώτηση: Θα ήθελα με μια σύντομη απάντηση αν είναι δυνατό να μου πείτε αν είναι ρεαλιστικό να πιστεύουμε ότι θα γίνει κάτι που δεν έγινε όλα τα χρόνια στην Ευρώπη, δηλαδή όπως είπατε, να παραχωρήσουν οι κυβερνήσεις στην Ευρώπη περισσότερες εξουσίες, περισσότερα όπλα περισσότερα εργαλεία δεδομένης και της αύξησης όπως και στις δημοσκοπήσεις των θέσεων των ακραίων στο ευρωκοινοβούλιο;

Ναι αυτή η πρόκληση ενώ είναι πάρα πολύ φιλόδοξη και πάρα πολύ κρίσιμη από την άλλη πλευρά ξέρουμε ότι η δυνατότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να απαντήσει σε αυτή την πρόκληση είναι εξαιρετικά περιορισμένη διότι ο μοχλός της ενοποίησης που ήταν η συνεργασία Γαλλίας και Γερμανίας έχει διαρραγεί, διότι οι πρωτοβουλίες του Μακρόν έχουν δυστυχώς μπει στο ψυγείο, διότι υπάρχει μπλοκ στην ευρωζώνη που φρενάρει οποιαδήποτε προσπάθεια στενότερης ενοποίησης, το μπλοκ της λεγόμενης νεοχανσεατικής λίγκας που είναι από χώρες που αντιστρατεύονται οποιαδήποτε αλλαγή και οποιαδήποτε βηματισμό προς στενότερη οικονομική, δημοσιονομική, τραπεζική και πολιτική/κοινωνική ενοποίηση στην ευρωζώνη και διότι βέβαια τα κοινοβούλια τα εθνικά είναι πιο ευρωσκεπτικιστικά και το κοινοβούλιο που θα προκύψει στην Ευρώπη είναι ένα κοινοβούλιο στο οποίο οι αντιευρωπαϊκές δυνάμεις δεν θα είναι πλειοψηφούσες, θα είναι όμως δυνατότερες/ισχυρότερες από ό,τι ήταν. Ο μεγάλος συνασπισμός θα παραμείνει φιλοευρωπαϊκός, ίσως χρειαστεί να ενισχυθεί με κάποιο τρίτο κόμμα, αλλά αυτό το ευρωκοινοβούλιο θα παράγει πολλή κακοφωνία και θα καθιστά τις πρωτοβουλίες και τις προσπάθειες στενότερης ενοποίησης δυσχερέστερες.